Vinhaire

Entendut lo mot, l'ai sus las ondadas de Ràdio País, dins un sonal per la promocion d'una seria suls afars de 1907 en Occitània, un programa de seguir tot l'estiu.

Lo Dictionnaire Français Occitan (gascon), editat per Per Noste, baila vinhèr, vinhatèr, vinhairon, per un trabalh de mai de cinquanta annadas e cinquantas personas militantas, e tres escrivans màger per zo bastir a la finala [M.Grosclaude, G.Narioo, P.Guilhemjoan]. E la lista s'acaba a tres dins aqueste precís libre. Lo Tot En ÒC confirma lo vinhairon. La lenga catalana assegura vinyater o vinyataire. Espèri lo darrièr volum del diccionari d'en Rapin.

Lo grand diccionari de Cantalausa assegura de vinhairon (sol mot preposat) tal la persona que cultiva la vinha, es ben d'aquesta de que escrivi.

Ràdio País a donc enriquit lo lèxic occitan de vinhaire, la finala -aire me sembla bailar un connotacion artisanala. E çaquelà lo mot sembla ben dins la lenga, avem pic / picaire, jòc / jogaire, arquiu / arquivaire, pesca / perscaire, politic / politicaire (aquí es puslèu pejoratiu, gràcia a l'apondon -aire solet ), etc... mas es que èra necessari d'aver l'invent aqueste ?

Donc auriam VINHAIRE - VINHAIRA e lo plural en seguida, puèi seguida avem lo vinhairon que alara seriá un pichon del primièr mot.

apologia per en Raimond Sebond

Libe purmèir deus Assaigs d'en Michel de Montaigne

Capítol XII

« Es, de vertat, una pron-utila e bèla partida que la sciéncia. Los que la mesprèsan, testimonhèjan pron la lora peguesa; mas estimi pas totun la siuna valor dinca a acesta mesura extrèma qu'aucuns li báilan, atau Herillus lo filosòfe, que lauga en èla lo sobeiran ben, e tengès que foguèt en èla de nos rendre sapient e content* ; çò que cresi pas, ni çò que d'autres an dict, que la sciéncia es maira de tota vertut, e que tot vici es produït per ignorança. S'aquò es vrai, es subjècte a una longa interpretacion. [...]» Michel Eyquem dit Michel de Montaigne, edicion de 1487.

* Exactament auctore Raymundo de Sebundo in artibus e medicina doctore et in sacra pagina egregio professore, La primièra edicion coneguda es de 1487. Sobre Raimond Sebon, veire l'introduccion del libre de l'edicion francesa d'en Maurice Rat en 1962.

PS : l'edicion Garnier de 1962, es d'una granda qualitat e se trapa encara en cò dels boquinistas gascons. Maurice Rat, escolan de l'École Normale Supérieure, Agregat de l'Universitat, es tanben estat lo President dels "Amis de Montaigne". Es l'edicion confòrma al tèxte de l'exemplari de Bordèu, ambe l'addicions de l'edicion postuma, las principalas variantas, una introduccion, mantunas nòtas e un indèxe.

Debutem la descolonisacion ?

Debutem en nos gaitar lo monilh, puèi fugirem es sanitós, fugirem per una retirada del mot.

Far la descolonizacion passa per aver lo nòstre diccionari sancièr, sense aver mestièr d'anar veire los vesins catalan, basco, espanhòl, francés, italian, o autras nacions vesinas.
La semantica es per un pòble, que se desperta la primièra de las prioritats, per èstre la lenga de totes e totas, una aisina per un despertar digne e autonòme. Se volem una administracion autonòma li caldrà ben un sistèma d'escambi ambe la populacion occitana, e oblidarem las vièlhas garolhas republicanas de constitucionalitat, e lo temps perdut ancian.
Lo trabalh es complèxe, zo veirem pus long, es aital que lo trabalh se dèu fargar per una còlha pagada e oficiala, es de dire pagada pels elegits d'Occitània, un servici al pòble, un servici public. Jà que ambe l'amadorisme avem capitat de fargar aisinas, en cinquantas annadas çaquelà, lo trabalh de finala serà mai aisit, mas serà long tanben !
«L'enemic dins la clòsca - "S'èri emperaire de China, disiá sabi pas pus qual, mon primièr decret seriá de fixar lo sens de cadun dels mots". Se pòt pas melhor dire que los mengatge es un problèma politic, e mai d'importància. Totes los mots que poiriam emplegar per dire çò nòstre, França los apreses e los se garda : Patria, nacion, Lenga, Pòple, País. Òc, Emai «Volèm viure al país», se fasèm pas mèfi d'o dire en occitan, lo te confíscan per un nacionalisme francés preste a tot recuperar, a tot bafrar. Glotofagia, qu'engolís tot, significats e significants.» En Joan Larzac, 1977, dins Descolonisar l'istòria occitana, tòme II.
Es vertat tanben que la glotofagia permet al colonialisme francés de sobreviure, zo explícan ben totes los lexicografes bèls, editors d'aisinas pron bèlas de la lenga francesa. Mas se daissiam far los franceses, se fasiam per nosautres ? Joan Larzac zo explica jà en 1977. La question sembla pas aver cambiat dempuèi 77, sem en 2007 !
Alara, vau assajar d'anar mai luènh e sobretot m'elonhar de la pensada francesa e dels seus modèls. George Steiner ajuda bravament. Dins Lengatge e Silenci -publicat en francés en 1967- prepausa un tèxte sus la retirada de la semantica, un tèxte jà ancian basta que permet de veire que, tot en evoluar, lo nòstre monde modèrne occitan se pausa encara dins paradigmes similars.

La retirada del mot

«L'apòstol nos dís qu'a la debuta èra lo vèrbe. N'a cap assegurança per çò qu'es de la fin.
Auriá estat agradable qu'empleguèsse la lenga grèga per exprimir la concepcion ellenistica del logos, car es encausa del seu eiritatge grego-judaïc que la civilizacion occidentala dèu lo seu caractèr màger verbal. Podem considerar aqueste caractèr coma ben establit. Es la raiça e crostièra de la nòstra experiéncia, e a nosautres es impossible de nos exprimir d'una autra faiçon. Nòstra vida es viu dins lo fait del discors. Mas sauriam afirmar qu'una matriça verbala siaguèsse la sola de conténer las articulacions e lo fial de la pensada. Damora mantunes gènres de las realitats intellectualas e sensualas fondats, non sul lengatge, mas sus d'autras fòrças de comunicacion tala que l'icòna o la nòta de musica. E damora mantunes actes de l'esperit que s'enrasígan dins lo silenci. Es dificile de parlar d'aquestes, car coma la paraula podriá exprimir la fòrma e la vitalitat del silenci ? Mas pòdi escriure mantunes exemples.
Dins mantunes metafisicas orientalas, dins lo bodisme e lo taòïsme, l'anma es representada que puja al dessús de las entravassas de la matièra, a travèrs dels maines subtils que pòdon èstre donats per un lengatge sublime e precís, vèrs un silenci de mai en mai sancièr. La tòca la mai nauta e la mai neta de la contemplacion es la que li es estada ensenhada pel despassament lengatgièr. L'inefable es al-delai de las frontièras dels mots. Es sonque en destrusent las parets del lengatge que la règla contemplativa pòt dintrar lo monde de la conseisséncia sancièra e aviada. A un tal nivèl, la vertat a pus de sofrir la impuretats e la fragmentacion que tòca per necessitat lo discors. Es pus mestièr de se far a la brava logica e a la concepcion lineària del temps que farga la sintaxi. Dins l'estructura temporala del lengatge que los destria artificialament. Es aquí lo punt clau.
Lo feliç, l'iniciat, se quilha pas sonque a la tentacion del monde ; se quilha lo pès de la paraula. Sa retirada dins la cauna de montanha o dins una cellula de monastèri es l'expression del seu silenci. Quitament los que son pas que novicis sus aquesta rota sorna aprenon de se mesfisar de la vela del lengatge, a lo desfar per capitar d'aver una mai bèla realitat. Lo koan zèn -coneissètz lo bruch de doás mans que salúdan en fin d'espectacle, que es lo brut d'una sola ?- es un exercici de primadièrs dins las vias de la retirada del mot.
La tradicion occidentala coneis atanben los despassaments del lengatge cap al silenci. L'ideal trapista se religa ambe la tradicion del silenci atanben anciana que la dels estilistas e dels Paires del Desèrt. Sant Joan de la Crotz disiá l'exaltacion de l'ascèt que l'anma contemplativa esbrigalha çò que la ligava a la coneissença verbala collectiva :

Extreme donde no dupe
Y quedéme no sabiendo
Toda ciencia trascendiendo

Mas del punt de viste occidental, aqueste gènre d'experiéncia pòrta inevitablament un odor de misticisme. E qual que siaguèsse lo rapòrt (encara un mot revelador) entre las nòstras pòtas e la santetat de la vocacion mistica, l'actitud dominanta de l'Occident es aquesta que exprimís la botada del Cardenal Newman, segon, que lo misticisme debuta dins lo crum (mist) e acaba dins l'esquisme. Gaire poètas d'Occident -benlèu Dante- se son sotmèsses a la primautat de l'experiéncia transracionala. Acceptem, dabans la pòrta calorosa del paradís, l'avuglament dels uèlhs e la coneissença dabans la totalitat de la vision. Pascal es mai aprosmat del sentiment classic occidental quora dís que los silencis de l'espaci còsmic báilan terror. Pel Taòïsta, aqueste silenci pòrta tranquillitat e intimitat divina.
La primautat de la paraula, d'aquela que pòt èstre parlada e comunicada pel devís, es caracterizada pel gèni grèc e judaïc, e es estada transmetuda a la cristianetat. La concepcion classica e cristiana del monde se maina de far virar cotria realitat e mestresa del lengatge. La literatura, la filosofia, la teologia, lo dreit, las arts de l'istòria son autanplan mantunes assaigs per enclavar dins limits del devís racional, la soma de l'experiéncia umana, lo passat que n'en es estat transmetut, la seuna condicion presenta e los espèrs futurs. Lo Còdi de Justinian, la Sòma de Sant Tomàs d'Acquin, las cronicas e los tractats de la literatura de l'Edat Mejan, la Divina Comèdia son mantunes exemples de la cresença segon que tota vertat e realitat -fòra una singulara talvera redusida, pron al cap- pòdon èstre clavadas a l'interior dels limits del lengatge.
Aquesta cresença es pus universala. La fisença en èla debuta de baissar als tempses de Milton. La causa e l'istòria de l'abaissa aquesta báilan una viva luta sus las circomstàncias de la literatura e sul lengatge.
Es al fial del XVIIen sègle que mantunas regions significativas de la vertat, de la realitat e de l'accion s'alonhèran del maine verbal. Es vertat, al final, de dire que dincal XVIIen sègle la caminòla baissa predominenta e lo contengut de las sciéncias naturalas èran descriptivas. Las matematicas an agut la lora longa e luminosa istòria de notacion simbolica; mas quitament las matematicas èran una transcripcion abracada de las proposicions verbalas aplicadas al fustatge de la descripcion lingüistica, e lo donent un sens. La pensada matematica, malgrat mantunas excepcions notadoiras, preniá aquestas raiças dins las condicions materialas de l'experiéncia.
Aquestas d'aquí, per lor passa, èran ordenadas e regladas pel lengatge. Pendent lo XVIIen sègle, aquò foguèt pus lo cas general; arribèt una revolucion que deviá transformar per sempre las relacions entre l'òme e la realitat e cambiar radicalement las fòrmas de la pensada.
Ambe l'enonciat de la geometria analitica e las teorias de las foncions algebricas, ambe lo desvolopament del carcul de Newton e Leibniz, las matematicas daissèran d'èstre una notacion dependenta e una aisina de l'experiéncia. Son devengudas un lengatge extra-ordinariament ric, complèxe e dinamic. E l'istòria d'aqueste lengatge es aquel d'un incomunicabilitat progressiva. Es encara possible d'apariar a verbals ben balançats, o al mens a d'aproximacions, los procediments de la geometria classica e de l'analisi foncionala classica. Çaquelà, al fial del temps, que las matematicas se modernízan e debútan per aguinhar las loras enòrmas poténcias de concepcion autonòma, un tal restacament se transfòrma de mens en mens en causa potenciala. Las bèlas arquitecturas de fòrmas e de signes concebuts per Gauß, Courchy, Abel Cantor, o Weierstraß s'alónhan del lengatge ambe una vitessa uniformament accelerada. O al mens, exigísson e desvolópan los lors pròpris lengatges, atanben articulats e bastits que los dels discors verbals. E entre aquestes lengatges e aquel del comun, en lo simbòl matematic e lo mot, los ponts devènon de mai en mai teune, dinca pus existar.
Entre los lengatges verbals, quinas que siaguèsson las loras diferéncias en çò que concernís l'adobament dels mots e de la sintaxi, i a sempre una possibilitat de balanç, quitament la seuna vertadièra traduccion pòt pas bailar que resultas aprosmadas e gròssas. L'ideograma chinés pòt èstre rendut en anglés per un paragrafe o un tèrme precís del lèxic. Mas i a pas cap diccionari per religar lo vocabulari e la gramatica de las matematicas superioras a los dels devises verbals. Es impossible de «traduire» las convencions e las notacions que règlan las operacions dels gropes de Lie e las proprietats de las multiplas a n dimensions en mantun vocabulari exterior a las matematicas. Quitament la parafrasa es impossibla. La parafrasa d'un bon poèma pòt donar una maissanta pròsa, mas i a una visibla seguida entre l'ompra e l'objècte. La parafrasa d'un dificile teorèma de topologia pòt pas èstre qu'una gròssa aproximacion o una transposicion dins una autra branca o «dialècte» de çò tant particular lengatge matematic. Nombre d'intervals, de relacions, d'eveniments que s'aucúpan las matematicas avançadas son pas necessariament religats al sens comun ; aquestes son mantunas «realitats» qu'aucúran dins los sistèmas axiomatics tancats. Se pòt pas ne parlar ambe sens e normalament que dins lo lengatge matematica. E aqueste lengatge, al delai d'un certan nivèl elementari, es pas e pòt pas èstre verbal. (Ai observat mantunas topologias que parlávan pas la mesma lenga trabalhant ensemble al tablèu nègre dins lo lengatge silenciós comun per la lora art.)
Aquò's d'una importància capitala. L'experiéncia e la percepcion de la realitat se son trapadas divizadas en maines separats. Lo cambiament lo mai radical dins lo fial de la vida occidentala dempuèi lo XVIIen sègle es sotmetut de maines de mai en mai espandits de la coneissença als mejans e als procediments de las matematicas. Tal que se l'a pogut veire, una branca de la recèrca passa de la pre-sciéncia a la sciéncia quand se pòt èstre organizada matematicament. Es lo desvolopament de las formulas e de las estadisticas que báila a la sciéncia las seunas possibilitats dinamicas. Las aisinas de l'analisi matematica an transformat la quimia e la fisica del temps de l'alquimia en aquestas sciéncias deductivas d'auèi. Per la vertut de las matematicas las estelas son sortidas de la mitologia per dintrar dins las taulas dels astronòmes. Basta que las matematicas formávan lo còr d'una sciéncia, los concèptes d'aquesta sciéncia, las seunas règlas d'invencion e de coneissença devengèron de mens en mens reductivas a los del lengatge usancièr.
Es pretenciós, aquò seriá quitament una folia, de dire dins aqueste estudi mantunas nocions de basa talas las que de l'univèrs en tant que quanta, lo principi d'indeterminacion, la relativitat constanta o la fauta de paritat dins aquestas menas d'interaccions minusculas entre las particulas atomicas, se zo podem pas far dins lo lengatge que lor es apropriat, es de dire dins las paraulas matematicas. Perqué la fisica a degut l'empruntar en vulgar, mantunes d'aquestes mots semblan aver gardat un sens general ; consèrvan un certain poder de metafòra. Mas es una illusion. Quand se critica fai crida al principe de l'indeterminacion per desvolopar la seuna argumentacion dins la pintura gestuala, a l'usança de l'improvisacion dins mantunas musicas contemporanèas, aprosma doás esfèras d'experiéncias ; dís simplament mantunas peguesas.
Se cal gardar de talas decepcions. La quimia emplega mantunes mots derivats del seu estat descriptiu inicial ; mas las formulas de la quimia moleculària modèrna son de fèit un abracat que es pas lo fèit del discors verbal, mas ben segur lo fèit de discors matematic. Una formula quimica es pas l'abreviacion d'un enonciat lingüistic ; codifica una operacion numerica. La biologia es dins una posicion intermediària fascinanta. Classicament, es una sciéncia descriptiva reposant sus l'emplec d'una lenga precisa e suggestiva. La fòrça de las teorias biologicas e zoologicas de Darwin damóran parcialament dins la persuasion del seu estile, dementre que dins la biologia pòst-dawiniana las matematicas an jogat un ròtle de mai en mai prepodenrent.
Lo cambiament de signe es clarament marcat dins un libre de Wentworth Thompson, Of Grouth an Form, que lo poèta, atanben que lo matematician, del seu costat. Auèi, d'imposantas brancas de la biologia, talas que la genetica, son sobretot d'expression matematica. Quand la biologia se vira vèrs la quimia -e es ara la bioquimia que se presenta primièr- la tendença es de deslaissar la descripcion per l'enumeracion. Abandona lo mot per la chifra.
Es aquesta extension de las matematicas sus unes vastes maines de la pensada e de l'accion qu'assepara la consciéncia occidentala en çò que C.P.Snow sona «las doás culturas». Dincals tempses de Göthe e de Humbolt, èra possible per un òme que a mantunes dons e una memòria excepcionalas d'èstre a l'aise atanben pron ben dins la cultura umanista que dins la cultura matematica. Leibniz a pogut encara contribuar de faiçon màger a l'una e a l'autra. Per ara, aquò es pus realament possible. Lo baus entre lo lengatge dels mots e lo de las matematicas deven un valat permanent. Sus cada riba damóran los illetrats de l'una o de l'autra cultura. Aquò's èstre atanben illetrat de non pas conéisser los concèptes de basa del carcul o de la geometria esferica, que d'ignorar la gramatica. O, per emplegar lo famós exemple de Snow, un òme que a pas legit Shakespeare es un òme inculta, mas l'es pas pus que lo que ignòra la segonda lei termodinamica. Cadun clava lo uèlh dabans mantunes mondes comparables.
Fòra aquestes moments de luciditat, agissem pas encara tal s'aquò s'èra vertat. Perseguissem d'afirmar que l'autoritat umanistica, l'esfèra del mot, es predominanta. La notion de çò que fai una cultura es encara enraiçinada dins las valors classicas, dins lo sens del discors, de la retorica e de la poësia. Mas es far pròva d'ignorança e de pigressa d'imaginacion. Lo carcul, las leis de Carnot, la concepcion del camp magnetic de Maxwell comprènon pas sonque mantunes maines de realitat e d'accion atanben vastas que los de la literatura classica ; dónan probablament una imatge del monde perceptor mai prèp de la veritat que tot çò que se pòt dedusir d'una assersion verbala. Tota evidença explica leugierament que las fòrmas de la realitat son matematicas, que lo carcul integral e lo carcul diferencial son alfabet de la perscepcion vertadièra. L'Umanista auèi es dins lo cas d'aquestes esperits teunes e tristes que contúnhan de pensar la tèrra tala una taula plana aprèp que los navigadors n'en aguèssen fait lo torn, o que persistávan de creire a las enèrgias propulsivas occultas aprèp que Newton aguèsse formulat las leis del movement e de l'inèrcia.
Los d'entre nosautres que son estats forçats, per l'ignorança de las sciéncias exactas, d'imaginar l'inivèrs a travèrs una vela de lengatge non matematic, vívon una ficcion animada. Los fenomèns auèi -la contunhença espaci-temps de la relativitat, l'estructura atomica de tota matièra, l'estat d'enèrgia dels particulas ondulàrias-, son pas pus accessiblas pel mot. Aquò es pas un paradòxe d'afirmar que dins mantunes maines los mai opozats a la realitat debuta ara d'en defòra del lengatge verbal. Las matematicas zo sábon. «Per lor basteson primièr geometric, puèi purament simbolic, dich Andreas Speiser, las matematicas an esbrigalhat las cadenas del lengatge..., e las matematicas auèi son mai eficaças dins lo maine intellectual que zo son pas, dins lor estat deplorable, los lengatges modèrnes e quitament la musica.»
Pauc d'umanistas fan lor l'espandiment e la natura d'aqueste grand cambiament. (Sartre es una particulara excepcion ; a, per mantunas vagadas, donar una lutz sus la crisi del lengatge) Çaquelà, nombre de partesan de l'umanisme tradicional a demostrat un prigond malaise, an reconegut ambe una irritacion complèxa los succèses e los trionfes de las matematicas e de las sciéncias naturalas. Çò que se podriá sonar una tendença fallaciosa a l'imitacion s'es infiltrat dins l'istòria, l'economia, e çò que se sona de faiçon significativa las «sciéncias socialas». Dins cadun d'aquestes maines, lo devís se plaça encara quasi sancierament sul lengatge verbal. Mas los istorians, los economistas e los sociològues an assajats d'empeutar a la matriça verbala qualqu'un dels procediments de las matematicas o de la rigor absoluda. Son damorats sospitoses pel caractèr essencialament provisòri e estetic de lors recèrcas.
Remarcatz quant lo culta del positiu, de l'exactitud e de la deduccion a envadir l'istòria. Lo viratge decisiu aucurra al XIXen sègle, dins l'òbra de Ranke, de Comte e de Taine. Los istorians debutèran a considerar lo material tal mantunes elements contra-rotlables per mantunes retalhaments. De l'estudi minuciosa e imparciala del passat (una tala imparcialetat èra de fèit una famosa illusion) dèvon pujar d'aquestes tipes estadisticas, aquestas periodicitats de la fòrça nacionala e economica que permeton a l'istorian de formular las «leis de l'istòria». Aquesta nocion de la «lei» istorica e l'implicacion de la necessitat e de la previsibilitat, capitalas per Taine, Marx, e Spentler, son un emprunt gròs a l'esfèra de las sciéncias exactas e matematicas.
Las ambicions de la rigor scientifica e de la deduccion an amagat mantunes dels escrits istorics de lor vertadièra natura, que es l'art. La mai bèla partida de çò que se debana auèi per istòria es just literari. Los discípols de Namier (mas pas lo mèstre el-meteis) remanda Gibbson, Macaulay o Michelet al purgatòri de las belles-lettres. L'illusion de las sciéncias e los gènres academicas s'en van per transformar lo jove istorian en un furet sorne e enflancat, avid de faits e de personatge precís. Visquèt dins las ficas e escrit de las monografias dins un estile atanben illisible que possible per demostrar la qualitat scientifica del seu art. C.V.Wedgwood es l'un dels rares istorians contemporanèus prèstes de defendre dobertament la natura poëtica de tota òbra istorica, en sapient clarament que tot estile pòrta en el mantunas possibilitats de desformacion : «Tot estile, a un moment donat, leva quicòm al contorn visible de la vertat; es lo trabalh de l'erudit de l'aprigondir e de le retablir.» Mas se aquesta recèrca abandona atanben l'estile, o asèsa l'illusion de l'exactitud imparciala, farà pas jaire la lutz que sobre la posca.
Vesem encara las sciéncias economicas : los lors mèstres classics, Adam Smith, Ricardo, Malthus, Marshall, èran dels mèstres de la pròsa. Comptávan sul lengatge per explicar e persuadir. A la fin del XIXen sègle, l'economia matematica debuta de se desvolopar. Keynes foguèt benlèu lo darrièr a associar las brancas umana e matematica de la seuna sciéncia. Quand se parla dels apòrts de Ramsey a la pensada economica, Keynes mostra que un fum d'entre els, malgrat lor importança evidenta, comportávan mantunes mots matematics beucòp tròp complicats pel profane o l'economista classic. Auèi, lo valat s'es prigondament grandit; l'econometria ganha sus l'economia. Los teorèmas bèls -teoria de las valors, cicles, capacitat de produccion, liquidacion, inflacion, produccion, consomacion- son en cambiaments bèls. Son a man de donar dins lo lengatge a las matematicas, de la retorica a l'eqüacion. l'alfabet de l'economia modèrna es pus sonque lo mot, mas atanben lo grafic, lo diagrama e lo nombre. Lo corrent de pensada lo mai potent de l'economia modèrna utiliza los instruments analiticas e dedictius fargats per las analisis de la foncion algebrica del XIXen sègle.
La tentacion de la sciéncia exacta es encara mai viu en sociologia. Una bèla partida de la sociologia, sobretot en Alemanha e en America, es non literària o, pus precisament, anti-literària. Es concebuda dins lo nhirgonhargo d'una veëmenta obscuritat. Cada còp que es possible, lo mot e la gramatica literària son emplaçada per la taula estadistica, la corba o lo grafic. Aquí ont devriá damorar verbala, la sociologia emprunta çò que pòt al vocabulari de las sciéncias exactas. Se podriá far una lista fascinanta d'aquestes emprunts. N'en considerem que los mai importants : nòrmas, grope, dispersion, integracion, foncion, coordonadas. Cadun d'els serva un contengut especificament matematic e tecnic. Voidadas d'aqueste contengut e contranhas a un autre emplec, aquestas expressions devènon foscas e pretenciosas. Tals mantunes captius que se mutínan, se dónan maissants servicis a lors novèls mèstres. Òr, en se servent de baragoin de mantunas «coordonadas de la cultura» e de las «integracions de gropes similars», lo sociològue paga un tribut fervent al miratge que fantaumeja tota la recèrca racionala dempuèi lo sègle -lo miratge de l'exactitud matematica e de deduccion.
En cap endreit çaquelà la retirada dels mots es pus prononciada e pus tocabla que dins la filosofia. La filosofia classica e medievala èra sancièrament sotmetuda a la dignitat e a las ressorgas indispensablas e ambe subtilitat, podián portar l'esperit a un acòrd ambe la realitat. Platon, Aristòt, Duns Scot e Sant Tomàs d'Acquin son mantunes mèstres bastedièrs de mots, que fargèran al entorn de la realitat mantunes grands edificis de la relacion de definicion e de discriminacion. Utilízan una argumentacion diferenta de la del poèta, mas son loras l'idèa del poèta que los mots amássan e fárgan la perscepcion de la vertat. Tornamai, lo viratge decisiu sobreviu al XVIIIen sègle, ambe l'identificacion implicita de la vertat e la pròva matematica de Descartes, e sobretot ambe Spinoza.
L'Etica representa lo formidable punt d'impact de las matematicas novèlas sus un esperit filosofic. Dins las matematicas, Spinoza percebèt la rigor de la definicion, la conformitat e la mejestat certitud de la resulta, çò que es l'espèr de totas las metafisicas. Quitament lo mai dur de las argumentacions escolasticas, ambe los seus atalatges de sillogismes, podiá pas capcejar ambe aqueste progrès, de l'axiòme a la demostracion, e ambe lo novèl concèpte que se deviá trapar dins la geometria euclidiana e analitica. Ambe una supèrba nociença, çaquelà, Spinoza cèrca de far del lengatge filosofic de las matematicas verbalas. D'aquí l'organizacion de l'Etica en axiòmes, definicions, demostracions e corollaris. Aquí lo perqué del ufan q.e.d a la finala de cada seria de proposicions. Es un libre estranh e passionant, atanben limpid que las lópias que Spinoza lisava per ganhar sa vida. Mas n'en es sonque qu'una imatge londana. Es una tautologia bastida. A la diferéncia dels nombres, los mots son pas fait en els-meteisses d'operacions foncionalas. Addicionats o divizats, báilan pas qu'unes autres mots o d'autres aprosmaments. Las demostracions de Spinoza fan pas qu'afirmar, apòrtan pas cap pròva. Mas l'assaig foguèt profetic. Totas las metafisicas que contúnhan se trapèran sotmetudas al dilemne ; aprèp Spinoza, los filosòfes sábon qu'emplègan del lengatge per clarificar lo lengatge, tals los joièrs emplègan de diamants per talhar d'autres diamants. Lo lengatge es pus considerat tal una via vèrs la demostracion de la vertat, mas tal una espirala o una galariá de miralhs que rebèrta l'intelligéncia al seu punt de depart. Ambe Spinoza la metafisica pèrd la seu inocéncia. [...]» George Steiner, una referéncia europenca.

Spinoza a agut coma professor Pierre Bayle, lo filosòfe exilhat (occitan e protestant), autor del Dictionnaire historique et critique. L'Euròpa existava quand josius sefarads e occitans (josius e protestants) se i passejávan per la fòrça de las pressions politicas totalitàrias francesas e espanhòlas, e de còps anávan a Ginèbra o en Païses Basses o Antwerpen, o quitament a Berlin per ajudar a la basteson del centralisme prussian, se son installats atanben a Baila Àtha Cliath, Belfast o Londres.
De la meteissa manièra, me sembla sanitós de tornar visitar e traduire los tèxtes ancians que faguèron que la pensada occitana es estada alargada per mantunes sègles de dominacion francesa, que nos a embarrat dins las famosas frontières naturelles de l'ufanosa ignorança republicana o reiala ; pensar dins sa lenga, vòl dire tanben aver las aisinas que totes gestiónan, aisinas per poder pensar dins sa lenga coma los autres europèus [encara un còp una politica lingüistica s'impausa].
Quand sus aqueste blòg portarai una definicion d'un ensemble de mots, aurà aquesta volontat d'èstre una pèira per poder melhor pensar en lenga occitana. Es pas tanpauc un luòc de non-discutida, al contrari, mas cal partir del pensar, escrit o oral, per poder desvolopar una pensada universala ambe las pròprias aisinas, autonòmes devem èstre.

Òdi o asirança, dinca ont podem anar ?

La lenga occitana se dís la lenga de l'amor [importat en francés gràcia als Trobadors e la lora famosa poësia, la creacion artistica del IXen, Xen, XIen, XIIen, XIIen sègles], m'a semblat pron important de veire l'autra cara, l'asirança. E dins aqueste caire, la lenga occitana -en despassar los dialèctes- tanben pòrta unas semanticas e aisinas per dire lo monde autanplan importanta que d'autras lengas planetàrias, mas i pòrta la seuna peirada lengatgièra, essenciala al continent europèu.

Dins la basteson sistemica que farga Spinoza per definir los sentiments umans, l'òdi es del caire del «tristèr» (aquela tanben portada tala una passièira -transitio- de l'èsser uman d'un mai bèla a una mendra perfeccion), un tristèr «acompanhada de l'idèa d'una causa exteriora». Se l'idèa s'en va cotria d'aqueste tristèr, l'idèa meteissa n'en es l'encausa sonque per accident, es d'«aversion» que se tracha. D'autres «tristèrs» son ligats al caractèr dobtós o mantun de la causa que l'idèa l'acompanha : la cranhença, temor, o met (Aspe), e tanben lo desespèr. Se l'òdi s'adreiça a quí faguèt de mal a un autre, pòrta la fòrma de l'indignacion; se es menada al regaudiment sobre la malastrada e lo tristèr sobre l'astrada de l'objècte odiat, es l'«enveja» -fòrma d'asirança- que es encausa.

Quant al rapòrt entre «òdi» e «mesprètz» -sentiment que la definicion capvira aquela de l'«admiracion», e que es pron diferenta d'aquela de l'«asirança»-, se farga per l'actitud sonada irrisio, derision o trufandisa :

Dins la mesura que mespresem una causa que odiem, risem d'èla l'existéncia [...] e nos regaudissem tot parier [...]. Mas quand supausem que l'òme òdia çaquelà çò que se trufa [irridet], seguís que aquesta jòia es pas solida. Spinoza, L'Etica, III, «Definicions dels sentiments», XI [trad. del godilhaire dempuèi la lenga francesa modèrna].

A aqueste moment es important d'aver lo filosòfe occitan Pierre Bayle, professor "neerlandés" d'en Spinoza, al cap :

L'idèa generala vòl qu'un òme que crei en Dieu, un Paradís e un Infèrn, fasquèsse lo tot de çò que sap èstre a Dieu, e fasquèsse res de çò que sap li èstre desagradiu. Mas la vida d'aqueste òme nos mostra que fai tot lo contrari. Pierre Bayle, 1647-1706, Pensadas divèrsas sus la Comèta, 1682. [trad. del godilhaire dempuèi la lenga francesa modèrna]

... Per que l'asirança aguèsse un efèit («far de mal» a l'objècte odiat), sufís qu'un «desir», «reuma», (cupiditas) nos ajuda. Dins lo sistèma de L'Etica, aqueste desir se sona «colèra». La pensada del XXen sègle a pogut expleitar aquesta relacion, de manièra a sotalinhar l'aspècte pulsional e irracional de l'òdi.

L'òdi (m.) es lo sentiment violent -sovent irracional donc- que pòrta a vóler de mal a mantun e de se regaudir del mal que li aucorra, tal coma hasti o fasti, haina (f.) es estat exportat en 1360 del gascon al francés ; desgüei (m.) es mai que tot bigordan, e perqué pas l'emplegar endacòm mai ; asir es del meteis biais (m.), alara farga tanben l'asirança que es lo mai emplegat (f.). Cal pas oblidar : aborriment (m.) ; antipatia (f.); aversion (f.); repugnància (f.); repulsion (f.); aborricion o orror (f.); fastic (m.) ; refasti (m.) ; la nausèa (fig.) es una aversion morala ; execracion e detestacion (f.); abominacion e antipatia (f.) ; prevencion dins l'expression tenir prevencion contra lo monde d'amontnaut ; prejudici es una aversion non rasonada contra mantuna causa ; misologia es una aversion al rasonament ; misogàmia es una aversion a las daunas en general ; misopèdia es una aversion als dròlles.

Cal pas oblidar la malvolença e lo malvóler, la fòbia* (contra mantun es una aversion apassionada), la rauja e la ràbia, li teniá fòrça ràbia : malícia, dins la frasa tenir malícia per mantun.

Amai, apondrai mala volontat.

Rancor, rancúnia, ressentiment, animositat, enemistat que es una aversion mutuala entre doás personas (mas segur que se podrà emplegar entre dos pòbles, per extension personalizanta, quand avem l'amistat entre los pòbles, avem l'inemistat entre los pòbles).

L'abominacion es l'accion d'abominar, es pron fòrt.

Quand i a ostilitat, i a una disposicion d'esperit ostile envèrs mantun.

Execracion es pas d'oblidar, quitament se dins l'escala d'aversion es encara mai regde.

E per èstre actiu, donc dins l'emplec dels vèrbes, podem asirar, odiar, detestar, execrar, aborrir, tenir ràbia, malícia contra mantun, abominar, malminar mantun, li tenir malvolença, non poder sofrir mantun o mantuna causa, se minjar lo(s) fetge(s) de mantun, li tenir la crotz, préner en òdi, tenir una aversion, repugnar, pudir, mirar ambe al uèlh una persona o una causa, e puèi aqueste òme es malvolgut de totes.

L'adjectiu es tanben pron utile, odiós o aborrible.

* Los antonimes dels mots formats ambe la fòrma prefixada miso- se fòrman afixant filo- (o fil-), que en grèc significa amant. Cp. Anglofòbia, xenofòbia, francofòbia, germanofòbia.

Per clavar, l'òdi e l'asirança son pas sentiments de desvolopar, a priòri, mas existísson e s'amerítan d'èstre descrivuts pron precisament, ambe unes vocabularis divèrses e prigonds que la lenga occitana ne sap far present bèl.

Per establir aquesta nòta semantica ai utilizat : - Dictionnaire français / occitan (gascon) de las edicions Per Noste, - Dictionnaire Culturel de las edicions francesa Le Robert, - Diccionari occitan (aranés) - anglés de las edicions Pagès Editors, escrit per Ryan C.Furness, - Tot en un, de Joan-Michel Sèrras, - Diccionari occitan / catalan de Pojada-Balaguer, - Diccionari dels sinònims Franquesa de l'editor catalan dE, - Grand Diccionari Occitan d'en Cantalausa, e sobretot los cinc tòmes del Diccionari francés occitan d'en Cristian Rapin.

Gèst, Gèsta, Gèste

Quand se gaita los diccionaris occitans la páur arriba al cap, un oblit e una mescla generalizada, quina volontat de pas simplificar lo locutor occitan ! E quina volontat de damorar dins un dialècte enclavat. D'unes diccionaris oblídan que se fa gèste dins la vida umana, dins totes los sens del monde ; d'autres diccionaris actuals fan un autre mescladís potencial entre las calors animalas o gèst [le rut en francés] e lo gèste. Es benlèu un pauc ruste mas es aital, podem dire qu'avem de fòrça trabalhar per bastir un verdatièr diccionari occitan, que dona tanben un indici per saber quí a bastit los diccionaris actuals [e aquò vòl pas dire que es pas un bon trabalh, nimai que son pas utiles].

1 - lo rut [francisme], èsser de gèst, las calors animalas puslèu agrèstas ; per la sauma o aina, borrica, se parla de la reuma, per la feda o aulha, oelha, se dís marrau, per la gata o cata, se parla de la loèra / èstre de calor per la canha, es èstre de can, estar de gat es per la gata, per la vaca es èstre de taure, o la vaca es tauredera, tauredèira, tauredèira, venir de brau, segon los dialèctes, per la craba serà boquidera, boquidièra, boquidèira o bocala, e lo vèrbe serà aboquir / lo crit del gat al moment de la loèra es un esmarrauc - sin. letz, aquò es una fòrça d'atraccion sexuala entre animals o bèstias. [La qualitat de la semantica aquesta es deguda mai que tot al Diccionari francés / occitan (gascon) de l'associacion Per Noste.]

La gestacion es «l'estat d'una feme de mamifèr que pòrta lo son pichon; es la temporada del desvolopament del fètus de la concepcion a la naissença ; es l'elaboracion secreta, per extension, que precedís la naissença de quicòm. Gestacion d'un roman, d'una idèa.» [ambe l'ajuda del Grand Diccionari Occitan de Cantalausa]

2 - La gèsta es un poèma epic que conta un polit fèit [significacion latina de gesta], lo poèma es un raconte de polits fèits [significacion de l'Edat Mejan], avem aital la cançon de gèsta, causa que es gaire oblidat pels diccionaris dels lingüistas occitanistas, sempre literaris, gaire manuals. La gèsta es tanben una epopèia. La gèsta en occitan pòrta una paraula aital conservatritz. Tre lo XVen sègle, lo mot es associat amb l'expression fèits e gèstes d'un gojat, serà la seuna faiçon d'anar, las seunas activitats e actituds. Aquesta associacion individuala se trapa èstre un parallèl potencial ambe los fòrs e costumas, que son las règlas e leis collectivas dins los Pirinèus.

3 - e puèi lo gèste uman coma signal de comunicacion [per nosautres qué ! es aquesta paraula que motiva la cronica de uèi]. Es aqueste que m'interèssa ara, lo gèste ; i cal botar un "e" de sosten per pas mesclar, me sembla rasonable. Lo gèste es donc un moviment, una causa umana, se fa un moviment del cap, un signal, mas pòt èstre simbolic tanben amb l'uèlh per mostrar la partida que s'auriá degut bolegar. Lo mot nos arriba alara del latin al XVen sègle del mot gestus. Es aqueste gestus -actitud, gèste, mimica, jòc-, de gestum, origina de gerere «far», que m'interèssan. [ambe l'ajuda del Dictionnaire culturel e del Diccionari francés / occitan d'en Cristian Rapin, atanben lo Tot en un de faiçon magrinèla, puèi tanben lo Diccionari dels sinònims Franquesa]. Lo vèrbe general es semar, mas veirem que n'i a d'autres d'emplegar.

Lo gèste es tanben una accion de fugida, mai bolegadissa que lo gèste d'assentiment o la protestacion e quitament la denegacion.

Lo signe es un gèste que s'exprimís una pensada, un desir, etc. Coma èra fòrça luènh e non lo podiá entendre, li parlava ambe signes. Es aquí tanben un signe d'autoritat, lo rei fasiá signe ambe lo mocador blanc.

La manada es un gèste ambe la man, atencion a l'omofonia camarguesa, lo ramat es tanben una manada camarguesa, donc provençala (çò que vòl pas dire que lo provençal es diferent de l'occitan!). Aqueste gèste es tanben graciós, nòble, pas forçadament dels gentius : Aquesta chata o gojata sempre èra a far manada.

Gesticulacion, mai complicat e long, lo mot pòrta una significacion d'accions aplegadas o amassadas, de gestica, far un grope de gèstes que díson fòrça.

La postura son gèstes artificioses que vòlon èstre gracioses.

La minica son gèstes que, sense parlar, fan dire a l'èsser vivent.

La pantomina es l'expression dels sentiments sense qu'ambe gèstes. Quant al vèrbe guinhar, lo gèste es ambe l'uèlh o del dit [ensenhar ambe lo dit, es mai corrent], se podrà e deurà caracterizar per ne saber la significacion [sin. mostrar, engegar, salir, salhir, miushar, far veire, ambe lo naz es espinchar, ambe lo cap es capejar]. Se mauti pas, serà encara mai complicar, car farai cap gèste.

Quand mauti pas [non pas mautar], es que fau pas un gèste. Aital daissar pas veire, marca o merca pas.

Interviéner, es far -en positiu- un acte, que pòt èstre -al negatiu- un brandolh o un bolegadís, es far un gèste.

Una miushada, en Gasconha, es un gèste per indicar, una indica d'una direccion, d'un camin. En politica se podrà aital explicar, que los fors e costumas son una miushada de democracia per Occitània.

Un fisquet o ahisquet es un gèste per afiscar o ahiscar, excitar, aguissar. Ne podem tant far a França o Espanha, ambe l'exemple del nòstre passat politic en Occitània.

Un amac amenaça, aital lo can reganha, s'acaissa, per extension es rire [en lengadocian], e al contrari, estar larg (-a) es èstre generós (-a), aital per balhós (-a), balhiu (-iva), doniu (-iva) ... baila l'enveja d'encontre, un gèste amistós per l'encontre.

E puèi quand lo gèste es pas polit, los gèstes son alavètz de malas o lèdas guèinas, en Gasconha, mas sembla que dins d'autres parçans lo biais de dire existís pas, zo cresètz ?

De temps en temps, farai aqueste trabalh d'ajuda a la lenga occitana per se despertar, aquí fauta una uelhada provençala [fauta d'aisina modèrna a l'ostal meu] e sobretot nòrd-occitana. Es ben la pròva qu'un diccionari occitan amerita l'establiment d'una còlha [trenta o quaranta ciutadans e ciutadanas europèus] per avançar, per èstre onèste ambe la lenga e alara madurar la lenga modèrna.

Per clavar, i a al mens una familha de l'Armanhac [Gèrs pels franceses] que pòrta aqueste nom, Gèsta... Ont damóran es un endreit que vos pòdi aconselhar per anar minjar, albergar, viure en país nòstre e parlar la lenga, prèp de Castèthnau Babarens.

Continuar contunhar perseguir

Fan tot çò que pòdon per contunhar, téner, tenir, manténer, mantusar ...

Aquesta nuèit podiá pas dormir, en luòc de comptar ovelhas o motons, ai listat sinònims occitans, fasiái tot çò que podiái per duèrme, mas res n'i fasiá, res ajuda pas, alara ai escrit aquesta cronica lengatgièra o semantica per ajudar los ciutadans e las ciutadanas de ... continuar, contunhar, perseguir, sense sembla-emplegar la mesma, meteissa o medisha paraula (mot o tèrme).

Aberlutar, cossirar, talajar, es tanben perseguir mas a fum, e seriosament. Zo farem pas mai que pel vèrbe corsejar que perseguís. E en debuta de cronica es mal plaçat.

Acossar, acochar, v.t. Perseguir percaçar, v.p. S'afanar [se trapa dins totes los parçans d'Occitània, en començar per Gasconha]

Acodilhar v.t. Perseguir autanplan, mas puslèu del costat de Gasconha, que amerita tanben d'anar a l'emplec dinca Niça, perqué non ?

Ambe lo vèrbe anar e un gerondiu se fòrman frasas que pòrtan lo sens de continuar : anar trabalhant, anar melhorant, anar difusant, etc.

Corsejar, es evident que caldrà prendre lo seu temps per engolir tot aqueste vocabulari occitan, e donc lo èrbe "corsejar" es pas apropriat per contunhar lo bilhet. Mas benlèu per un programator que a mestièr d'acabar lèu la convèrsa amb un convidat, per clavar lo programa a l'ora ?

Durar, s'endurar, se dirà per un acte o una politica.

Perseverar, dins una resolucion, un acte, una vida dins la qualitat d'un programa mediatizat o de jardinatge, e d'autras causòtas de la vida mai correnta.

Perseguir, fòrça emplegar benlèu tròp, perséguer, persiéguer, persutar (acaçar - s'acaça pas un programa de television, nimai de ràdio !).

Reprendre es continuar çò que èra estat interromput o inacabat, me caldrà ben reprendre la meuna nuèit.

Restar, «E se batálhan encara, mas restaràn amic», es persègre lentament, ges aviat.

Seguir, seguissi cresent que es aital, es capborrut aqueste ; malgrat totes los arguments perseguís de creire que ... lo Papa govèrna Occitània.

Seguir de, «se fasem pus la falta, ara, per Obernata perqué seguiriam de la faire per Orlhac.»

Sègre de, «La craba sièc de far sa lait sense consir del cors del fromatge.», quina brava craba anti-mondialista !

S'enseguir, çò que s'a fait dins una ocasion determinada, continuar zo far melhor sempre que siaguèsse una escasença d'o tornar far. La repeticion ajuda a melhor far, l'enseguissi car soi aital segur d'o far melhor. L'enseguissi e zo fau melhor cada jorn, aital es melhor, melhor es cada jorn, l'enseguissi ; sempre es melhor.

Subsistir, las causas de desòrdre substísson [oblidarai pas de plaçar l'accent tonic ont cal, sul Í... senon interromperà la sonoritat de la lenga nòstra (d'usança publica e planetària), tota lenga es tanben musica].

Tirar camin, tirar camada, tirar piada, tirar caminada, caminòl, senderòls, seguir cambada, segur que se podrà adaptar, tirar difusion (perqué pas!), tirar la qualitat del programa, sempre ennaut o amontnaut, per l'enseguir, sempre melhorant.

Tornar prendre lo cap del fial, es tanben continuar un devís o discors o un tèma interrromput.

Cp. la locucion, tornem-zi, qu'es pas estat per res, es un pauc leugièra, grassa, malgrat tot cal perségre sense repotegar, sense interrompre en pensar que a pas ni cap ni cuò, contunhar sense relambi, per capitar.

ANT. Discontinuar, Interrompre.

|| v.tr. Durar sense interrumpcion.

Aprèp aver interrompuda la meuna nuèit, me cal ben anar dormir o duèrme, non ?

Dels Mentidèirs

En lo libe un deus Assaigs de Michel de Montaigne

(En lo capítol nòu)

[A] N'es òme a quí conven tant mal de se mesclar de parlar de memòria. Car n'en sabi quasi piada en me, e pensi pas que i ne'n aguèsse al monde una autra tant montruosa en defalhença. Ai totas las miunas partidas aulas e comunas. Mas en aiçò pensi èstre singular e pron rare, e digne de ganhar amb aiçò nom e reputacion.

[B] Fòra l'inconvenient natural que ne sofrissi, [C] car bastas, vista la siuna necessitat, Platon a rason de la nommar una bèla e potenta divessa, [B] se en lo miu país se vòl dire qu'un òme a punt de sentit, díson que a punt de memòria, e quand me planhi de desfaut de la miuna, me tòrne dire e mecrèson, aital se m'acusava d'èstre sense ment. Veson pas d'escolhida entre memòria e encapborriment. Es ben pejorar lo miu mercat. Mas me son desfavorables, car se vei pas experiéncia puslèu al rebors que las memòrias excellentas se jónhan volontièrs als jutjaments febles. Se fan pas contraris autanplan en aiçò, que ne sabi pas ren melhor far qu'èstre amic, que las mesmas paraulas qu'acúsan una malautiá, representan l'ingratitud.

Se plai de la miuna afeccion a la memòria, e d'un desfaut natural, se ne fai un desfaut de consciéncia. A doblidat, ça dís, aquesta pregària o aquesta promesa. Se remembre ges dels sius amics. Se n'es brica remembrar de dire, a far, a tàiser aiçò, per l'amor de me. Totun, me pòdi aisidament doblidar, mas de botar a la laissièra la carga que lo miu amic m'a donada, i zo farai pas. Que la termièra ne siaguèsse ma misèria, sense ne far una espècia de malícia, e de la malícia autanplan enemiga de la miuna felicitat. [...]

[A] purmèira redaccion [B] segond apondon [C] tresen apondon.

De l'utile e de l'Onèste

Libe tresen deus Assaigs d'en Michel de Montaigne

(En lo capítol purmèir)

[B] Digun èi hòratocat per aver dit fotesas. Lo malastre èi d'ac díder de manèira estranha.

Nae iste magno conatu magnas nugas dixerit (1).

Aquò me tòca pas. Las miunas m'escápan autanplan leugeirament que las valorízan. D'en pertot hòrt plan pòdon venir. Las deishariái suu pic, a pauc de còst que i aguèsse. E las non crompi, nimai las vendi que çò que mesúran. Parli au papièr tau parli au purmèir que encontre. Que n'aguèsse de vertat, vaquí lo dequé.

[...]

Escrit au entorn de 1559 per un autor gascon-lemosin Michel Eyquem dit Michel de Montaigne.

(1) Terença. Heautontomoroumemos, acte III, scèna cinc :«Çaquelà dab un drin d'esfòrç, aqueste nos dirà mantuas bèras peguesas.»

Causida per junh venent

Sul yacht Paloma-Bolloré i a mantunes manètas, lo capitan causit pel pòble democrata e babilonian, demanda que se li donèsse totas las autorizacions de navegar al larg de La Valeta sense l'avejaire dels segonds, e dels paures batelièrs o quasi esclaus, amai se vòl lo man-obrier ambe doás mans (lo batèu o barcàs, o barcassetonàs de luxe, risca a tot escais, tota virada, l'encalhada o l'ondada bèla, se l'obstacle li es pas costumièr). Es que podem li daissar lo batèu e las manètas dins las seunas doás mans, fasquessián rasonablas ?

-°-

PARÍS SE BOLEGA !

-°

«Volem rien foutre al païs» -lo film- es un bon contra potinga per aquela asirança sanciera que legissi aquí dessús, sul net un pauc pertot, asirança o òdi contra lo novèl elegit. Pr'aquò zo faguèt fòrt lo nòtre pichonelòt Sárközy-de-Nagy-Bósca-immigrat-de-la-tresena-generacion-d’Ongria ; disi ‘nòstre’ car es ben de jo el tanben, non ? De creire que los aviam pas a la darrièra mandatura los elegits UMP[1] e lo govèrn de Villepin s'eriá pas estat tanpauc ambe en Sárközy al ministèri de l'Interior, França amb l'identitat de l'excepcion culturala e policiara ? Son estats paralizats per Jacques Chirac. Car zo cal ben creire, lo president cámbia tot al nivèl dinamisme, TOT ! Bon farà ben per nòstras France(s) d'en bas, aquela que viu pas a Neuilly/Seine, les Hauts de Seine, tals autres còps aquesta França reiala que viviá pas qu'a Versailles (oèst de Paris atanben). Jo me demandi vertadierament perqué aquesta França de l’oèst vòl sempre autanplan governar en monopòl França, quelle mouche les pique vers là-bas ? Es pas la messa, non ; Son tròp serioses los nòstres curats, o alara un sectarisme novèl. Bon ara, vau veire se las facturas de Chichi, a l’Elisèu, seràn publicadas un jorn e se en Sárközy publicarà las seunas redusidas facturas de 500 %, al mens, ambe l'ajuda que podriá aver de Bolloré, Bouygues, Lagardère, e lo propiertari del Fouquet's amassats. Puèi aprèp, si ambe un Parlement UMP –cambiat tanben coma lo president segur -dempuèi genièr 2007- podràn far çò que vòlon, tal que zo aurián pogut far ambe Chichi-de_Villpein-Sárkö, abans, mas perqué l’an pas fait ? Pensi que nòstre pichonelòton en Sárközy dèu èstre un mec d’esquerra tal Kouchner, e los mecs de gauche lor agrádan l’accion, la volontat politica, contrariament als vièlhs elefants del Parti Socialiste, PSF-PRG-PCF. E per l'ecologia, quina causida formidabla, un mec que s’encamina en bici a Bordèu, que manejava los comptes dels partits sense equivalent al RPR-ex-UMP, e en jean’s dins las carrièras de la ciutat ducala, mas bon, quin bordèl lo seu tram... donc se lo tram d'en Juppeta es atanplan bon que la seuna futura politica, aurà mestièr de mai d’una mesada per se faire remarcar o de publicitat. Tant de movement, quin plaser ! Lo govèrn es en òrdre de campanha electorala. E ARA PARÍS SE BOLEGA ! Lo resumit d'una setmana de poder me sembla pron ben fait.
[1] Me sembla que caliá legir Union per la Magouille Parlementaire, un modèl, lo PP segon Alain Juppé, o Union dels Militars Patentants.

-°-

La tòca de las eleccions de junh : fargar una Assemblèa de democratas.

-°-

Lo jorn del 16 de mai de 2007 damorarà al mens dins la mamòria : aquela de Nicolas Sárközy. Un jorn de jubilacion per lo que pantaissava de pervenir a aquesta foncion suprèma dempuèi la seuna enfança se ne jutjam per mantunas de las seunas confessions mediaticas. Tot pesat, aquò fai 33 annadas de vida politica activa, aquò fai unes tempses bèls per una sampitèrna representativitat populara, aquò fai per consacrar una pujada republicana, una pujada, dins las piada d'en Jacques Chirac, tre la debuta en qualitat de repsonsable dels joves de l'UDR, devengut juste a posita RPR, puèi UMP, «Lo PP es lo modèl per l'UMP» segon M.Alain Juppé, zo disem pas pron, lo «melhor d'entre nosautres» que condemnat per la justícia per man-òbra financiera al cap del partit e de la comuna de París, es vendut trapar asili electiva a Bordèu abans d'anar jaire la patz al Quebèc, puèi acabar coma ecologista en Cap del Primièr ministre Fillon [zo disem pas pron tanpauc, lo PP es lo partit pòst-franquista d'Espanha, lo franquisme es estat sempre associat a la manigasça financièra, e encara a Veléncia ambe la copa mondiala de vela, e l'immobilièr, etc...].

Mas a la seuna arribada a l'Elisèu marca sobretot una paginaque vira. Eiritièr, certa rebèl, del chiraquisme, los mantunes jorns que auràn precedit la paissièra de poder foguèran marcats del sagèl d'una concepcion sempre novèla de l'exercici del poder.

Un poder que sempre enluzerniguèt l'òme, tal totes los que son animats per un ègo susdimencionat. Al punt de vóler tot escobar a la paissièra de la prima 2007, «ai cambiat» discorejar en clavar per genièr de 2007, dinca desirar remandar dins las traucadas lo maissant esculhit d'en Edouard Balladur - o seu paire espiritual que es Jacques Chirac. Lo caminament adiciona un cas vertadièrament psiquanalitic utile.

-°-

Poders personals ?

-°-

Aquesta concepcion sembla se fargar e se conjugar en del novèl capolièr d'Estat per una iperactivitat, un bonapartisme novèl. Al punt de vóler jà amassar totes los poders entre sas mans.

Un exemple : dins la Ve republica francesa, jà pron bonapartista e centralista, del democractic e del centralisme conjugat, lo President crida lo Primièr ministre que en seguida es cargat -a partir d'una fuèlha de caminament- de compausar lo govèrn, aprèp mantunas consultacions, abans de propausar una lista al President ... Es long e pron francés, gaire eficaç.

Dempuèi la seuna eleccion, Nicolas Sárközy de Nagy-Bócsa-etc. desmostra una vision pron personala de la foncion presidenciala, parlant non pas del seu projècte per la França -tala la tradicion d'arrogança francesa zo sap descriure- mas de mantunes projèctes, tal zo farai un Primièr ministre. Es aital que tot al fial dels dètz jorns esperlongats - en defòra del son jorn sus lo yacht del Vincent Bolloré, l'especialista de l'Africa anti-ecologista- a près las costumas d'un super Primièr ministre, recebent el-mesma los ministres, engatjant las discussions dirèctas ambe los partenaris socials ... Benlèu per estupar lo fuòc que anava préner (?). Una concepcion de l'aplèc dels poders que devriá -quand serà nommat- plaçar lo futur "Premier Ministre" en un ròle de fisible del sistèma Sárközy, lo sampitèrne fautiu, pron aisit per damorar en plaça.

Es vertat que dempuèi la resolucion del quinquenat, la tentacion èra granda de desvolopar lo regime presidencial que lo govèrn es directament gestionat pel President.

Nos endevendrem aital quand a la prima de 2006, afirmava que «le président de la République exerce le leadership de l'exécutif». L'afirmacion bèla assegura aital jà la concepcion d'aquesta foncion presidenciala que capita d'obténer. L'avem per cinc ans.

Aital, sense aficar dubertament lo seu posicionament, per fin de non pas capvirar los ments politics del pròpri camp pron estacat a la question -lo novèl cap de l'Estat causirà una opcion vèrs aqueste famós sistèma presidencialista. I a mantunes mesadas, alara que Michèle Alliot-Marie èra encara candidata de l'UMP, lo debat dabans los militants l'aviá opausada clarament sus aqueste tèma.

-°-

Damora que l'usina a poders fauta l'Assemblée Nationale.

-°-

Necessitats del contra-poder, per servar una manièra de viure en Occitània.

L'Assemblée Nationale es pas gaire de poder, coma aviá pogut l'escriure mantunes deputats de l'UDF de François Bayrou dins Le Monde en ... 2004, mas es aital podrà al mens dire çò que pensa se es pas en mans de l'UMP. Car en man de l'UMP l'èra estada quand lo govèrn èra d'en Jacques Chirac, e res a bolegat.

Mas ara que avem un ègo susdimencionat fait òme super-jogeur per agir al poder, aver de crànher que los obstacles siaguèssen mens visibles car, coma lo rei vegèt pas la revolucion en pensar a la revòlta, èra a Versailles, el lo novèl president es vengut de Neuilly/Seine, a l'oèst de Babilòne, podriá res veire de las encalhadas que son la gestion del govèrn de la republica.

Votar per la democràcia en junh 2007, es donar a en Nicolas Sárközy, deputats que li posquèssen dire çò que anirà pas dins la seuna governacion, es far una tria bèla e oblidar pas que los seus seràn afidats e obligats, sotmetuts a la non-paraula en fàcia del capolièr egocentric e aimador de poder.

Atencion : un deputat se dèu d'èstre desligat del sistèma dinerièr francés que es mestrejat pels amics d'en Nicolas Sárközy, e aital aqueste deputat liure de votar tota lei bona pels pòbles de França, sense èstre dins sa majoritat ; lo cas Kouchner es exemplar a aqueste nivèl. Cal fargar una vertadièra representativitat dels ciutadans e de las ciutadanas en França e fòrabandir los especialistas dels poders republicans. tots los que sortísson del sistèma de las escòlas especializadas, per començar.

E en setembre i aurà las municipalas, segur ....

-°-

Cambiam de republica abans las legislativas.

-°-

E avem lèu cambiat de republica ; en gaitar un programa de France 5, aqueste dimenge 20 de mai, Arrêt sur Images que podètz gaitar en linha tanben, ai pas pogut frenar lo clavièr del computer. Es estat presentat la novèla republica francesa, los simbòls republicans transformats en legitimacion familhiala, e la familha socialista novèla es devenguda familha recompausada del païsatge bipartista. S'en acaba ambe la Vena Republica, per passar a la VIena, ambe lo VIen president de la Vena Republica, Nicolas Sárközy de Nagy-Bócsa zo farà. Passarem de la republica bonapartista, ambe totes los poders a l'UMP, a la republica people-bonapartista (gràcias als mèdias franceses) o republica de Neuilly/Seine. N'avem per dètz ans.

-°-

Putain 10 ans !... se disiá jà per Chichi

OGM un debat enfin sus un mèdia francés

http://www.radiofrance.fr/chaines/france-culture2/emissions/terre_a_terre/

Dementre que l'Euròpa capita d'autorizar la preséncia de samenças OGM dins la produccion biologica, se descobrís qu'un OGM autorizat presenta mantunes risques per la santat (cf. programa de France Culture, Terre à Terre del 31 de març ambe Gilles-Eric Seralini) e mantunes dalhaires de milhs transgenics auràn de pagar d'esmendas de mantunes milièrs d'€ e de perdre lors ostals.

Se parla de combat legitime, e se fa aisidament la diferéncia entre legitime e legalista.

Se parla de recèrca e de tecno-recèrca, e se destria plan los dos. Los dalhaires son per la recèrca, sense cap de dobte, mas contra la tecno-recèrca que vei una tecnica que remplaça la natura.

Se parla del lòbi que sosten la candidatura de Nicolas Sarkozy, que lo govèrn es favorable al lòbi de las semenças, lòbe que es anti-demcoratic. La nòstra democracia se dèu d'èstre irreprochable, donc se dèu d'èstre sense l'UMP, son govèrn e son candidat.

E jo me demandi ara, perqué aquel debat passa pas lo lindal dels mèdias parisencs de la television ?

Escotatz-lo aviat, es disponible en linha, e zo serà lèu aquí tanben : http://files-upload.com/155371/TERREATERRE07.04.2007.mp3.html

Sosténguer un candidat UMP ...

La credibilitat dels sostens d'En Sarkozy

Lo retorn del Bernard TAPIE (ex.parti radical de gauche), ancian ministre de la vila del temps de François Mitterrand, crompaire de l'OM e candidat fortunat PRG a las europencas (lo PRG es lo partit dels Baylet que un(a) ajunt(a) de la comuna de Tolosa es de la meteissa familha, e de l'UMP). Auèi Bernard Tapie sosten Sarkozy, lo noste Nicolaïescu Nagy de Bosca de Sarkocescu Ier !!!

Cal remembrar que es en tant que ministre d'economia de Balladur que Sarkozy aviá refusat de sosténguer Diwan quand François Bayrou, al moment ministre de l'educacion, li èra vengut demandar una ajuda, que en tant que ministre de l'economia encara que aviá ajudat al dorsier TAPIE ligat a l'afar Crédit Lyonnais.

Que dire del sosten de Doc Gynéco (ancian rapur de banlèga) pel meteis Sarkozy. Le Doc es sempre redevable d'una bèla nòta envèrs la banca de l'Estat, lo Trésor Public. E dire qu'a las seunas debutas Doc Gynéco fasiá partit d'un grope de rap francés que se sonava lo minitèri amar. Aqueste grope dins las seunas paraulas cridava a l'insureccion contra l'Estat, la polícia, l'òrdre establit, etc...

Johnny Smet s'en va en Suïssa per nos far creire que i a pas d'impòst ailà...

E Pascal Sevran, un exemple de patron que paga pas lo salari sancièr ...

Totes son sosten del "grand" Nicolaïescu Nagy de Bosca de Sarkoziescu Ier, lo candidat UMP, l'UMP que lo modèl es lo PP segon Alain Juppé, lo partit d'un grand "financièr" francés, a París o a l'Elisèu, Jacques Chirac.

Se podriá aital pausar la question següenta : ont Sarkozy trapa los seus sostens a esquerra ?

La responsa sembla èstre del costat de Bercy, lo ministèri de l'economia e de las finanças.

Paure ciutadan e paura ciutadana, se Sarkozy capita d'èstre president de França. Lo ministèri de l'economia serà, coma del temps de Chirac, una bona ajuda per poder facturar los pòbles de França, pel grand benefici d'una casta venguda de Neuilly/Seine.

Soi sempre a me demandar : perqué l'UMP es un partit tant estimat per un fum d'elegits de la dreita francés, e benlèu seriá la páur que lo candidat NS pòrta en el ? Perqué tant d'inanimitat ?

E sembla tanben que lo candidat zo sapiguèsse ... tant d'arrogança dins un tant pichon omenòt !

ABCDari seguida de la letra A

Albergue, f. Dreit de colcada e minjar exigit pels senhors de l'ancian regime francés.

Alienacion, f. Actitud d’abandon cultural per colonialisme lingüistic e cultural. Lo pòble occitan n’es un exemple orrament perfait, dins la privacion d’un dreit o de sa qualitat.

Alfabetizacion, f. Es un acte d’educacion que permet a la populacion d’escriure sa lenga. Aital, l’impausicion de l’alfabetizacion francesa, escòla colonialista del Jules Ferry, a destrusit un trabalh e eventual potencial per l’alfabetizacion occitana: lo pòble occitan es pas alfabetizat dins sa pròpria lenga. Al XXI^en sègle l’escòla publica francesa refusa sempre una politica de dignitat d’alfabetizacion de la populacion occitana, las rasons ne son las ligasons politicas bonapartistas a l’emplec de la lenga francesa; aital, aprene una autra lenga que la francesa es considerat coma anti-estructura ciutadana, amagat darrièr lo concèpte de "nationalité", es antirepublican.

Alleu, m. Ben detengut en plena proprietat.

Alteritat, f., Caractèr de çò que es autre –aqueste darrièr mot es practicament impossible de definir, mas s’oposa classicament dinca la metafisica, al meteis : dempuèi Platon (Le Sophiste) se comprend de faiçon puslèu negativa. Es Hegel que, lo primièr, mostrarà que dona un aspècte positiu. En logica, es la negacion estricta de l’identitat.

Amor e seguidas

Amor, f., Paraula que remanda a una pluralitat de sentiments, que diferencia autanplan per l’objècte (amor matèrna, amor de la patria, etc.) que pas la finalitat (del desir sexual al «pur amor» dels teologians que, sancierament desinteresat, tòca Dieu el-meteis). Lor sol punt comun seriá de portar lo subjècte vèrs un «objècte» admetut tal «bon». Freud mostra que la sexualitat es al fondament de totas aquestas manifestacions, mas prenguèt aital sonque la via de la tradicion filosofica europenca: Empedocle vesiá jà dins l’amor sexual (o concòrde) lo principi d’union momentanèa dels elements del Monde; Platon dins Le Banquet, i plaça lo punt de depart de las fòrmas las mai intellectualizadas o mistics de l’amor; los trobadors n’an desvolopat en Euròpa occidentala lo costat poetic e una morala positiva oposada a la vision religiosa catolica, per ne fargar una laïca; los escolastics l’isolèran devath la definicion d’«amor de concupiscéncia» per l’oposar a l’«amor de benvesença» que el sol, a lor avejaire, una portada morala. Se pensa en general que l’amor s’opausa a l’egoïsme (cf. Liebniz: «Aimar, es se regaudir de la felicitat dels autres»), mas aquò fait clarament problèma dins lo cas d’amor captatiu o possessiu, que lo subjècte aimant sembla amanar pel simple bessonh seu.

Amoral, adj., Es moral tot çò que es sense relacion ambe la morala. Dins aqueste sentit, se dirà per exemple que la sciéncia, o la vida organica, es amorala. Mas lo mot, sovent emplegat per parlar d’una perosna desprovezit del sentit moral, designat dins aqueste cas l’immoralitat d’aqueste o de sa conduita.

Amoralisme, m., La doctrina fòradandís tota mena de consideracion de natura morala.

Amor cortès, la fin amor e lo joi d’amor, f., Coma dirà Lluís Racionero, l’amor, tal coma lo coneissem auèi en Occident, es lo fruit d’una fusion d’elements arabes ambe elements celtics venguts del nòrd europèu. Es l’originala fusion del gaudir cortès e alegre de l’amor fisic satisfait, pròpri de la rafinada civilizacion d’al-Andalós, ambe lo desir insatisfait e transcendental, cantat pels bards. Ambe dos elements confluísson dins lo mitan economic e cultural idòni d’Occitània e afrairan dins lo mond dels trobadors e dins las corts d’amor d’Occitània e Aquitània del sègle XII^en. Lo trobador es lo portavotz e lo divulgador de l’amor cortès, la relacion considerada modelica en Occitània entre lo cavalièr e la dama, basada dins una originala e balançada fusion de valors coma la noblessa d’esperit, la galantariá, la generositat, la leialetat e l’elegància. Dins una sola mot, la cortesia. La fin d’amor bastirà un jòc subtil, rafinat e galant d’exaltacion amorosa, de tribut a la beutat e a la noblessa de la dama. La fin d’amor desembocarà en lo jòi d’amor, un gaudir d’erotisme totalizador e difós, en contacte ambe la natura, mai elevat que lo del simple plaser sexual per contacte genital. D’efièch, l’amor, en Occitània, establirà un novèl modèl inedit de relacion civilizada entre sèxes que se tròba pas dins cap autra societat medievala. L’erotica dels trobadors arriba a un gran tant notable de rafinament, sensibilitat e sublimacion que damora fòra de l’intelligible del materialisme occidental contemporanèu; benlèu (ambe fòrça reticéncias çaquelà) se podriá trapar parallèl ambe las tradicions tantricas de l’Índia o l’erotisme taoista chinés.

Aleonòr d'Aquitània

Aleonòr, (1124/1204), es estada Duquessa d’Aquitània. Dos còps sobeiranas realas, França e Anglatèrra (Reialme dels saxons conquesit pels Normands a la batalha d’Hastings), Aleonòr es estada al poder quasi set decadas; s’es passajada sense relambi dins tota l’Euròpa pel seu maine, la seuna unitat e la patz, abans d’acabar sa seuna vida, octogenària, a l’abadiá de Fontevraud. Lo Ducat d’Aquitània èra un realme bèl e ric, lo Regnum Francorum, a l’occident, que los limits èran estats establits pel tractat de Verdun en 843. Als tempses d’Aleonòr lo Ducat tòrna trapar la poténcia de l’Estat pensat pels Francs a l’Edat Mejan primièr. Lo pair cantava «Ab la dolçor del temps novel…» Èra dempuèi l’an 1000, jà, que acompanhava los cambiaments demografics europèus, cotria ambe una novèla economia que passava per l’Aquitània. Alara l’art roman se desvolopa en Aquitània e en Peitavin, e las artigas se desvolópan per acesar las nòvas populacions. Al XI^en sègle la familha dels Ducs d’Aquitània e Comte de Peitiau èran descendents dirècte dels Karlmagnus. Lo Guilhem V un aujòl seu, serà escolat en filosofia, teologia, astronomia, matematicas e musica. La familha ducala èra una granda familha d’Euròpa, e donc lo seu maridatge ambe lo Duc de Normandia, aprèp lo rei de França, èra pron ben vist per els coma l’accession a una qualitat essenciala per l’Euròpa d’aquestes tempses ; Aleonòr aviá la possibilitat de dire una volontat politica fòrta e pròpria. Lo seu grand-pair es estat lo mai vièlh dels trobadors, Guilhem IX d’Aquitània farà pujar lo fin’amor coma una aisina pura e absoluda de la cultura dels tempses europèus al XII^en sègle e XII^en sègle :«La nostr’amor vai enaissi, com la branca de l’albespi…» Cortés segur que èra, gente ambe las daunas segur que non, bon cavalièr e generós dins los afars d’amor segur tanben. Sa ligason ambe Dangerosa portèt l’òdi de la Glèisa catolica romana ; foguèt ex-comuniat ; serà l’avesque d’Angolesma que li donarà las vias de la repentança, Palestina, Antiòcha, Tolosa, en mesclar guèrras e misticisme, sense oblidar sensualitat ; a Niòrt farà un ostal per daunas de plaser. Lo 20 d’octobre de 1119, al concile de Reims, lo papa Calixte II critica lo princi ; Guilhem IX perseguís las conquèstas d’Oltra-Pirinèus. Puèi al retorn, Guilhem IX marida lo seu filh major a Aliénor de Châtellerault, la pròpria filha de Dangerosa. Guilhem IX morirà lo 10 de febrièr de 1126, enterrat a Peitiau al Monastèr de Montierneuf. Aqueste caractèr de l’aujòl pastarà la vida de la pichona filha, Aleonòr d’Aquitània. Guilhem, ueiten comte de Peitiau e detzen duc d’Aquitània a vint-e-set ans a l’arribada al poder. Es estat çaquelà maladreit en sosténer Guilhem VI d’Auvèrnha contra l’avesque de Clarmont. Guilhem d’Aquitània serà forçat d’omenejat lo rei de França, que èra vengut sosténer lo poder clerical roman d’Auvèrnha. E, ambe mantunes afars de biais de viure, la Glèisa n’aviá pas que òdis contra aqueste Guilhem, tanben coma pel pair, Guilhem IX dich lo libertin pels poders papals e franceses. Sa mair èra mòrta en 1130 a l’abadiá de Nieul-sus-l’Autise, en Vendèa. Aleonòr legirà Ovide, mas las òbras de la Bíblia e las òbras dels Pairs de la Glèisa tanben, li faràn compréner lo latin. Guilhem X serà tanben una granda ajuda per las letras europèas latinas ; Peitiau èra una joncion entre l’Armorica e la latinitat, coma lo Bordèu d’aquestes tempses ; E Bordèu per Gasconha e per apatzimar los ligams de vassalitats, èra la segonda capitala politica. En tornar d’una ajuda al Comte d’Anjòu, Geoffroy V Plantagenêt, campanha sangnosa e particularament massacrosa e anti-cristiana en Normandia, Guilhem X farà un vòt d’anar a Compostela, benlèu idèa donada pel monge Bernard. En 1137, per matar una rebelion del Comte d’Angolesma, se sentirà mal, se morirà, sense pelegrinatge, un divendres sant ; Cercamon, trobador famós, ne farà un «planh». Lo còrs del duc serà menat a St Jacme, en fargar lo mite del pelegrinatge : «Sant Jacme, membreïus del baron que, pelegrin, mòrt dabans vos…» L’eiritièra se trapa alara Aleonòr, la filha majora. Dins lo seu testament donarà Aleonòr en maridatge al rei de França (podiá far d’un autre biais ? Non !) ; al moment èra Loís VI lo gròs, que morirà lèu ; a Reims aviá benlèu trapat quicòm, èra per una batèsta contra l’imperador Enric V. Lo filh Loís VII aviá setze ans, e èra prometut de carrièra eclesiala, e n’aviá la formacion; lo 25 d’octobre de 1131 èra estat designat a Reims coma legitima eiritièr de la corona dels capetiens, aprèp la mòrt del seu fraire. Las eposalhas seràn per volontats dels pairs, donc, sense cap de dobte. Son d’unes interèsses de familha e de la politica del moment. Los capetiens vesián una escasença politica bèla d’espandir lo pichon reialme, e la Glèisa catolica d’eliminar descendents dirècte de Karlmagnus. Loís VI anirà a Bordèu per se maridar al palatz de l’ombrièra lo sièti del poder civil ; ostalàs segur rebastir al X^en sègle pel Duc de Gasconha, Sanch-Garcia III lo plegat. Los bastiments son bèls, al mièg dels ostaus e casaus de la ciutat occidentala de l’espaci latin, que costeja al sud de garona, la mar… d’aiga dolça que davala dels Pirinèus. Anirà a Bordèu car caliá assegurar un maridatge de vertat e la securitat de la nòstra Aleonòr. L’abat Suger pel rei dels Francs e l’arquevesque Goeffroy de Bordèu faràn lo contracte de maridatge. Lo maridatge convidarà barons e senhors, vassals e cavalièrs, ambe lors daunas, los lors òmes d’armas e joglars, a la ciutat ducala de Bordèu. Lo maridatge serà lo dimenge 23 de julhet de 1137, lo futur bèl lís de França marida aital l’olivièr d’Aquitània a l’acès de la glèisa Sant Andrèu, tota pichonèla encara. D’aquestes tempses la gleisa romana en Aquitània, e malgrat la preséncia dels franceses al maridatge, portèt en «lenga romana» l’anóncia : «Nos en assy aiustats, a honor de Diu…» Mantunes cronicaires qualifícan Aleonòr de perpulchra (pron polida), o una «femna sense pariera, polida autanplan que vertuosa, energica autanplan que dolça, umila malgrat tot viva en paraulas…». Èra en julhet 1137, Aleonòr aviá quinze ans ; los franceses presents disián lo contrari de la polida gascona, e ne faràn cronica tanben; serà prezadas pels barons, eclesiasques, pòble, e sobretot pel jove òme que èra vengut la maridar. Aleonòr pòrta lo títol de «Duc dels Aquitans» –Dux Aquitanorum- al jove futur rei ambe lo seu títol de «rei dels Francs» -Rex Francorum, es lo consentament de l’Aleonòr que donarà lo poder al rei sus l’Aquitània. Aquitània e Gasconha damóran autonòma; es la qualitat de duc d’Aquitània que gestiona bèls maines privats, mas tanben mantunes dreits concrèts, escrits, sus la devolucion dels feudals, de las aigas, de las ribas e las islas, la percepcions dels peatges, del desma, del cens e de taxas diversas sovent en natura, de còps en dinièrs. L’abat Suger es estat pron generós ambe los clèrgues e senhors d’Aquitània. Malgrat la costuma dels longàs maridatges, l’abat Suger oblida pas los imperatius de la causa publica reiala franca; lo rei Loís lo gròs se morís a París. Tre la fin de julhet, l’òst reial tòrna a la capitala franca. Mas benlèu que Suger li agradava pas la calor d’estiu a Bordèu ? Lo bicatge encensat pels rites catolics reials francs se tinguèt a Santa, segon la cronica francesa. A Peitiau, lo 8 d’agost de 1137, Aleonòr e Loís son coronats ducs d’Aquitània, «à la grande joie de tout le pays». Segurament, es la mai granda monarca francesa de tèrras occitanas. Lo meteis jorn a Peitiau, un cavalièr èra vengut anonciar la mòrt del rei Loís VI lo 1er d’agost a París. A la debuta del XX^en sègle, Achille Luchaire, dins Histoire de France de Lavisse, assegura : «lo renvia de la reina Aleonòr foguèt una fauta politica dels mai grèus, cometut, es vertat, a un temps que los sobeirans sabián pas encara sacrificar lors convenenças personalas a la rason d’Estat». Mas sembla que lo rei aviá mestièr d’un filh, e aviá pensat que aniriá melhor ambe Constança de Castilha, filha de l’«Imperador d’Espanhas» Alfonso VII ; serà sacrada e coronada a Reims, en 1154, l’infortunada princessa –foscor de l’Histoire de France- morirà en còva, sièis annadas pus tard, daissarà doás filhas : Marguerite e Alice que cal pas mesclar ambe las filhas realas d’Aleonòr e de Loís VII. Al cap de cins setmanas de veuvatge –e malgrat lo seu chagrin- Loís VII se tòrna maridar ambe Adèla, filha del Comte Thibault IV de Champanha. En 1165, Aleonòr aurà jà donat quatre filhs e doás filhas al seu segond òme ! Coma Loís auriá pogut dire que leonòr repudiada al costejat dels trenta ans –la debuta de la maturitat al XII^en sègle-, fariá una pròva d’un tant imprevisibla feconditat ? Es vertat que lo vertuós capétiens èra pas ges ardós ni talentuós genisicament, autanplan que Planatgenêts. A vint ans, Henry s’en orgulhís d’aver dos batards, que fa escolar dins la seuna maison, segon las manièras del temps. Lo seu temperament excessiu e coleric- los seus accès de «bile noire»- dona dignitat a la dinastia d’Anjòu. 1129, del Comte d’Anjòu, per lo jòc d’una adreita politica matrimoniala e d’afars o causida dels Comtes per la Palestina, es devengut Henry de Plantagenêts, Duc de Normandia. E ara lo Norman devengut prepara la conquèsta de la corona d’Anglatèrra. Aleonòr, èla, pel primièr còp dempuèi sa naissença –e per mantunas setmanas-, se sentís mestressa de sa dignitat. E rarissim a l’Edat mejana ; las femnas catolicas son d’aquestes tempses devath la tutèla d’un paire, d’un fraire, d’un òme-marit o d’un filh ainat. Una «dòna peitavina» del temps, composada en occitan, sembla signalar la seuna allegria ; es de vertat la «regina avrillosa», per èstre liura en abril : «A l’entrada del tems clar, eya…» Donc en dangièr de tot maridatge d’interès senhorial, per amor… del Ducat ! Lo 18 de mai de 1152, pel maridatge ambe Henry de Plantagenêt protegís lo seu poder aquitan ; serà a la catedrala de Saint Pierre a Peitiau que la causa religiosa aplegarà Normandia e Angevin, ambe Peitavin, Aquitània e Gasconha. A la taulada la lenga francesa serà presenta :«Quant la corz fu tote asanblee…» en la boca de Chrétien de Troyes. Es un destin excepcional per una femna fòra nòrma que capvirèt al seu temps la tradicion masclista de l’exercici [çaquelà ne patiguèt] e de la transmission del poder, de las causidas del partenari francés, e del patronatge artistic e literari. Es çaquelà lo sol maridatge ambe Henry de Plantagenêts que faguèt prosperat lo seu poder aquitan. Aguèt doás filhas ambe lo rei de França, ambe Louis VII (1120-1180): Marie de France que se maridèt ambe Henri Ier de Champanha, en 1164, e Alix que se maridèt ambe Thibaud de Blois la meteissa annada. Aguèt mantunes dròlles ambe Henri II de Plantagenêts (1133-1189): Guillaume (1153-1156), Henri le Jeune, Matilde, Ricard còr de Leon, Goeffroy (.1186), Aleonòr, Joana [nommat pels franceses Jeanne d’Angleterre], Jean sans Terre (1167-1216). Es vertadierament lo contrari politic del mite de Joana d’Arc la francesa. En 1147, camina ambe Louis VII cap a la «Tèrra santa». 1152, la trentena Aleonòr es sempre un bon partit, ambe las seunas tèrras d’Aquitània, aprep aver daissat rei francés. E aprèp aver daissat França, s’aprosmèt del Duc d’Angevin e de Normandia. Henri II de Plantagenêts èra pas encara Rei d’Anglatèrra. Es ben Aleonòr que trapèt lo maridatge angevopeitavin, melhor que lo francés. Aleonòr es pas simplament una legenda, es una femna de poder, mas per l’Aquitània e lo ben dels afars d’Aquitània. Dins una societat machista, lo ròtle politic d’Aleonòr d’Aquitània es de notar, l’entorn politic e diplomatic èran gaire favorable al poder d’una femna. Los estudis de H.G.Richardson an permetut de corrigir la vision francesa e dels cronicaires machistas dels tempses. Aleonòr obtenguèt lo poder sancier trè la mòrt d’Henri II de Plantagenêts en 1189, se dirà pendent sègles que «auriá pas vertadierament estada regenta del Reialme d’Anglatèrra». Çaquelà a la captura de Ricard còr de Leon, lo rei Richard, es ben ela que s’apoderava de l’autoritat, ne fan la pròva las accusacions de feloniá portada dabans ela e los justicièrs. Aprèp lo retorn de Ricard, la seuna activitat diplomatica s’amaguèt mas renais a la seuna mòrt: donarà omenatge a Falip-August pel Peitieu en julhet de 1199, segon un arrengament pres ambe lo seu filh Joan, que la reconeis coma sa domina. Per l’Aquitània, serà una vertadiera sobeirana: règna, e Joan govèrna, al mens que siaguèsse una mena de «condominium». Las cartas d’Aleonòr serián primièr las pròvas de la seuna activitat politica als fials d’aquestes periòdes que lo poder damora voide, entre dos règnes e al moment de la captura de Ricard. Tots los estudis recents pròva que los actes d’Henri II de Plantagenêts se son faits elonhats de las autoritats d’Aquitània; i aguèt çaquelà tres mila cartas ! Los franceses pensàvan que los Aquitans avián cercat d’obténer las favors del rei-duc de Peitavin-Normandia; son a còps presents coma testimòni sus las cartas reialas, mas sonque quand lo rei-duc de Peitavin-Normandia viu en Aquitània, e o seguísson pas quand lo rei-duc es dins los Estats del nòrd de l’Edge. Quand a Henri II, s’en va rarament dins aquesta region, senon per matar revòltas de senhors o per recebre omenatges. Cal donc se virar cap a la cor d’Aleonòr, de Ricard o de Joan per i veire preséncia de l’entorn peitavin. E dins de quin biais Henri II s’èra interessat a las tèrras ducalas del sud ? La responsa se trapa dins la localizacion dels cors de nadal, que sonque doas (en 1156 a Bordèu, e 1166 a Peitieu) son celebradas sus las tèrras d’Aleonòr. Henri èra un estrangièr en Peitavin, e los territòris de sa femna èran restacats de biais fosc a l’empèri dels Plantagenêts, çò que pòt explicar perqué aqueles ans per fin preferit se raligar, en 1204, al reialme capecian enforcit puslèu qu’a un poder Plantagenêt aflaquit. Las cartas permeton tanben una comparason dels ròtles respectius dels dos òmes d’Aleonòr, Louis VII e Henri II, en Aquitània. En dètz ans, entre 1137 e 1147, se coneis al mens trente cartas que Louis se dirà «duc d’Aquitània». Al contrari, pendent una durada pro mai longa (trenta-set, entre 1152 e 1189), raras son las que Henri se dirà de la meteissa titolacion. Aqueste fait pròva al encòp lo seu pauc d’interès per aquestas regions e la realitat del poder exercit dementre aquelas d’Aleonòr o de Ricard. Los gascons d’Aquitània podián se considerar coma personas d’un Estat independant, pel mens d’una «region» ambe una prigonda autonomia dementre la movença sobeirana normando-saxona. Qual èra lo poder real d’Aleonòr dins aquestas regions ? Un bèl nombre de cartas concedidas per Henri II donc los seus Estats de sa femna son simplas confirmacions de concessions jà faitas aperabans per Aleonòr. Aquela perseguís d’exercir un pro naut nivèl d’autoritat independanta en Aquitània, al punt que las seunas pròprias cartas son atanben frequentas que las del seu òme. Aprèp lo seu empresonament en 1173-1174, es Ricard puslèu que lo seu paire Henri que prend lo ròtle de la reina tal governador efectiu del Ducat. Aprèp la mòrt de Ricard, nombroses indicis desmostran qu’Aleonòr èra capabla de preservar sa pròpria autoritat sus l’Aquitània, malgrat la pujada del poder de Joan coma vertadier rei-duc d’Aquitània. Los estudis nombroses son sempre publicats per mantunes, Marie Hivergnaux rectifica aqueste ròtle d’una dominança supausada d’Aleonòr; pendent lo periòde de 1137 a 1152, per exemple, Aleonòr es reina de França e duquessa d’Aquitània. Se coneis vint cartas d’ela durant quinze ans. Òr, son totas publicadas pendent los dèts primièrs ans que precedísson la crozada, çò que sembla sotalinhar l’importança de la rompadura del copla intervenguda a aquesta data: l’activitat politica d’Aleonòr es alara per tal de dire «mesa al som» pel rei, que se mesfisa d’ela e la plaça de costat de tota decision. La natura e l’espandida del seu poder s’exprimís mai clarament en Aquitània, la seuna pròpria Aquitània. Çaquelà, Aleonòr apareis rarament sola dins las cartas (quatre còps). L’imatge d’Aleonòr es çaquelà multiplas, mas çò de segur es que en tant que femna maridada, Aleonòr a pas pogut exercir lo seu poder plenament, e lo seu patronatge existiva, mas èra limitat pel biais de viure del periòde. Çaquelà encara al XX^en sègle, es la sola reina de l’Euròpa occidentala que dins un suplement de magazine anglo-american amerita un paragrafe bèl, alara que pas un rei francés o amerita. 2004, una granda exposicion a Fontevraud a adralhat un fum de toristas britanics per una exposicion sus la granda dama d’Aquitània, èra a Fontevraud, pas dins l’Aquitània modèrna que raras son estadas las exposicions.

Aberracion

Es ambe aquestes mots que debutarai un ABCDari meu de l'occitanisme e per l'occitanisme novèl.

Soi en cèrca d'un editor ...

Aberracion, f. Deviacion. Se dirà de tota foncion desvirada de la tòca iniciala : es una aberracion dins lo sentit que amena l’ipdropic a beure ; es una aberracion de l’adaptacion que amena mantunes cavals del Colorado de minjar planta que los mátan; es una aberracion d’escriure en francés, la lenga que escana - l’istòria d’Occitània.

Abérrer v. S’enganar.

Aboès, autbòi, jaboèr, m. Instrument de musica occitana.

Abolicion, f. Annulacion d’un títol nobilièr o d’un sistèma reial o republican, mai tanben d’una lei reiala o republicana. Veire Servatge.

[...] ( que n'i a 300 paginas )

De qué ne pensatz ?

Me pensi important d'emplegar una lenga per donar los instruments modèrnes per servar un pòble de l'alienacion, mas se desperta e m'agrada de pensar que aqueste ABCDari li serà utile.