Un tèxte coma marcador istoric

Aqueste tèxte permetrà de saber a quin moment sem passat de la lenga element de l'identitat, a l'identitat sense la lenga, puèi i aurà lo temps de la lenga sense l'identitat. Los camins de l'istòria d'Occitània son complèxes.

Se sortissiá de las aproximacions politicas e culturalas, alara en 1846, l'avocat Jean-François Samazeulh, membre de la societat d'agricultura, de las sciéncias e de las arts d'Agen, correspondent de la societat de las sciéncias, letras e arts de Pau, correspondent del ministèri de l'instruccion publica per las òbras istoricas e del comitat istoric de las arts e monuments, sortís dos tòmes de l'istòria de l'Agenés, del Condomés e del Bazadés ; l'imprimariá se fa a Aush en Gasconha.
Jà avem aquí l'entorn de las seunas influéncias geograficas e politicas, mai tanben l'interès que pòrta al costat juridic, e legal de las causas, se traparà dins lo tèxte que anatz legir, que ai pas tradusit, car ameritarà comentaris sus la lenga e sus las causidas lingüisticas, e sobretot sul contengut.

Lo tèxte es interessant pel destriament que se fa entre lo nòrd de l'Estat e lo sud, e per mantunas autras causas, levat la fauta de precision istorica.

Dins un programa recent, dos lingüistas franceses assegurávan que lo trabalh de francizacion èra fait e de qualitat car sem passat de 10 % a 100 % de la populacion que parla la lenga francesa. Lo contradictor explicava, òc, mas es pas de francés, es una charabià que es pas de creire, la meteissa persona assimilava la bona lenga a la lenga francesa dels eleits, es de dire las personas a quí, el, parla ! E alara criticava aqueste optimisme dels lingüistas ; èra M.Finkelkraut.

Lo Tèxte de l'avocat de Nerac pòrta alara un informacion importanta sus la definicion de la politica de menar per parlar una lenga, e la resisténcia que i a dins lo pòble per servar aquesta lenga. Donc a ben calgut un Jules Ferry, colonialista e admirat per M.Finkelraut, amai a calgut far calar los istoriadors locals, per farlabicar una istòria que posquèsse èstre ensenhadas e donar d'arguments lingüistics e politics per l'assimilacion francesa, una bona capitada donc.

Las meunas annotacions en fin de pagina son tanben de la cronica ! Ben segur podètz apondre nòtas tanben, add comment, ajuda per aquò far.

Langue Romane

Nous l'avons déjà dit, les Romains imposèrent aux Gaulois leur langue et leur législation. Bientôt les Aquitains y exellèrent. On connaït Ausonne, né à Bordeaux d'une famille originaire de Bazas [1], et qui nous a laissé divers poème latins d'un grand mérite, si l'on considère l'époque où il furent composés. Nous avons cité Eutrope, auteur bazadais du Breviarium rerum romanorum. C'est un abrégé historique et chronologique de tous les évènements survenus depuis la fondation de Rome jusqu'au règne de Valens. Nous ajouterons ici les noms de deux Agenais, savoir : Alcime, historien, orateur et poète, qui écrivit, au IVe siècle, l'histoire de Julien l'Apostat et de Sallustre préfet de ce prince dans les Gaules, et Drepanius, poète et rhéteur, qui prononça dans Rome même, en 388, l'éloge de l'empereur Théodose, auprès duquel il venait d'être député pour le féliciter de sa victoire sur Maxime. Sulpice Sévère, autre Agenais, mérité d'être comparé à Sallustre aussi bien qu'à Tacite, tant il avait su, dans un siècle de décadence, conserver l'élégance et la pureté des meilleurs temps des lettres latines. Enfin, les Aquitains s'identifièrent si bien avec les conquérants des Gaules que, pour distinguer les premiers des Visigoths et des Francs, on les qualifia de Romains.
Mais le latin éprouva le sort réservé à toutes les langues. Sa chute fut précipitée par l'invasion des Barbares, qui détruisirent la plupart des monuments du beau siècle d'Auguste. On déplaça les voyelles dans la plupart des mots. Les règles de la grammaire latine furent oubliées, soit au sujet du régime des prépositions, soit relativement aux rapports de l'adjectif avec le substantifs, soit pour ce qui concernait les régimes des verbes et des noms. En même temps les Visigoths, les Francs et les Vascons y introduisaient quelques locutions de leurs divers dialectes. Mas comme le latin ne laissait pas d'y dominer, on continua de nommer cette langue romaine, dont on fit romane ultérieurement.
Dès le VIe siècle, le dénigrement s'attaquait aux puristes, qui essayaient de retenir cette langue sur son déclin, témoin cette instruction de Saint Augustin aux lévites chargés d'enseigner le catéchisme [2] :

«Lorsque parmi vos élèves vous en verrez qui répondront en latin élégant et recherché et qui, s'écoutant avec plaisir, prouveront qu'ils veulent faire parade de leur élocution, vous les corrigerez, en cessant de les interroger, autrement ces beaux parleurs ne manqueront pas de se moquer des prêtres qui font des barbarismes et des solecismes.» On pense bien que ce n'est pas à raison de cette indulgence pour les fautes de latin que ce grand saint fut canonisé.

Le quatrième concile de Tours, tenu en 813, voulut que les évêques fissent leurs homélies en romaine rustique (ce sont ses propres expressions), aussi bien qu'en langue latine, et, vers la fin de ce même siècle, c'est la langue romane que l'on parlait dans les provinces méridionales, alors que le tudesque [3] régnait encore à la cour des rois Francs et dans toutes les provinces situées au nord de la Loir. Nous en citerons une preuve curieuse :
Après la bataille sanglante de Fontenay, qui se donna le 25 juin 841, et lors de l'alliance conclue l'année d'après à Strasbourg, entre Charles-le-Chauve et Louis-le-Germanique, c'est en roman que Charles harangua ses Aquitains, et Louis ses Francs en tudesque. Puis, chaque prince ayant prononcé le serment d'alliance, dans la langue des sujets de son frère, voici quelles furent les paroles de Louis. Nous devons les considérer comme le plus ancien document de la langue romane :

«Pro Deo amur et pro christian poblo et nostro commun salvament, d'ist di en avant, in quant Deus savir et podir me dunat, si salvarai eo cist meon fradre Karlo, et in adjudha, et in cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra salvar dist ; in o quid il mi altre si fazet. Et ab Ludher nul plaid numquam prindrai, qui meon vol, cist meon fradre Karle in damno sit. » [4]

Deux siècles plus tard, nous trouvons la langue romane quelque peu changée dans cette promesse fait, en 1059 [5], à Guillaume, seigneur de Montpellier.

«De aquesta hora adement, non tolra Berengarius lo fil de Guidinel lo castel del Pojet que fo den Golen, à Guilhen lo fil de Beliarde, ni li devedera, ni l'en decebra d'aquella forza que ez, ni adenant fera ier, ni el, ni hom, ni femna ab lou son art, ni ab son ganni, ab son consel. Et si homs és que o fera, ni femna, Berengars lou fil de Guidinel, ab aquel ni ab aquele societat no aura, fors quant pel castel a recoubrar, fors quant Guillem lo fil de Beliard l'en sollicitera; et si recobrar lo pot en la sua potestat, de Guillen lo tournera sans deception et sans soger d'aver. Facta est hoerc carta, regnante Henrico et ejus filio Philippe.»

Si nous franchissons de nouveau deux siècles, une chronique sur le guerre des Albigeois va nous montrer la langue romane plus intelligible pour nous. Nous y lisons, à l'occasion de la prise de Casseneuil :

«Per laquel causa tous los autres Senhors tant prelats que autres, foguen grandamen corossats contre lo comte Gui d'Alvarnhi [6], per so que no los avian pount sonats ny appelats à far lodit apointamen ny pacte, ainsin qu'era ben rason.»

Dans les coutumes du Mas, qui sont de 1398, le serment du sénéchal d'Agenais aux consuls de cette ville se trouve ainsi rédigé :

«Asso es la forma dels segrament que moshs lo senescale d'Agenes deu far al cosselhs del Mas en sa noveletat.
« Nos senescal d'Agenes Juram a vos cosselhs de la vila del Mas e a tota la universitat de la dita vila, que tant cum nos seram senescale d'Agenes nos vos seram a vos e als vostres bon senhor e'lial e vos garderam de tort et de frosa de nos et dautruy a nostre lial poder e redram et feram drit al paubre cum al rioc e al ric cum al paubre e vos garderam e vos empareram en vostres dreytures en vostres libertatz ern vostre uzatges, en vostres costumas e en vostres establiments a nostre lial poder e a bona fe.»

La langue romane prit aussi le nom de provençale, parce que l'on comprenait, sous le nom de Provençaux [7], tous les peuples méridionaux, entre autres les Aquitains et mêmes les Gascons, par opposition aux Français [8]. Dans le nord, les locutions barbares dominant les locutions latines, la langue française qui se forma de ce mélange fut plus longtemps à s'épurer, et si l'on compare ces deux dialectes à une époque donnée du moyen-âge, on trouve une grande supériorité au roman sur le français [9]. On sait, au surplus, que la différence de ces deux idiomes fit diviser le royaume, vers la fin du XIIIe siècle, en langue d'oui ou langue française, et en langue d'oc ou langue romane, parce qu'on disait oui dans la première, et oc dans la seconde. Il est inutile d'ajouter que l'Agenais et le Bazadais appartenaient à la langue d'oc.
Le plus ancien des poètes provençaux dut Guillaume IX, comte de Poitiers et duc d'Aquitaine, né en 1074 et mort en 1126. Il chanta ses malheurs et ses aventures au retour de la Croisade.
Froissart nous a conservé cette gracieuse ronde [10] d'un autre prince, Gaston Phoebus, comte de Foix [11], qui ne vint que deux siècles plus tard :

Aqueres mountines
Qui ta haütes soun,
Doundines,
Qui ta haütes soun,
Doundoun.

M'empèchen de béde
Mas amous oun soun,
Doundene,
Mas amous oun soun,
Doudoun.
Si sabi las béde
Ou las rencontra,
Doundene,
Ou las rencontra,
Dounda,

Passery l'ayguette
Chens poü d'em nega
Doudene,
Chens poü d'em nega,
Dounda.

Mais nous ne craignons pas deciter, après ce couplets d'un grand prince, ces jolis vers d'une dame illustre, c'est-à-dire de Clémence Isaure [12], qui vivait au XVe siècle :

Bela sazo, joentat de l'annada,
Tronar fasets lo dolse joc d'amors,
E per ondrar fiseles trobadors,
Avets de flors la testa coronada....
..............
Tal en lo cams la rose primavera
Floris gentils quan torni lo gay tems ;
Mes del vent de la nuey bracejada rabems,
Moris et per totjorn d'esffaca de la terra. »

En voilà plus qu'il ne faut pour prouver que, dans notre moderne gascon [13], nous possédons encore l'ancien roman, et que Jasmin a fait une oeuvre patriotique [14] en consacrant son bon génie à réhabiliter cette langue ravalée, avant lui, au rang d'un simple patois [15]. On croit, en effet, ouir l'un de ces troubadours, d'un autre âge, lorsque notre poète s'écrie, le 3 mai 1830, aux pieds de la statue d'Henry IV :

Sus roc enfin, la troisième journado
Del mes de may coumenço à puntéja;
Tout un rebèillo et la fresco rouzado
En grus d'argen cesso de goutéja.
L'ayre es tan pur, lou sourel que se lébo
Per nous paga sa pu brillanto rèbo
Parey tan bel,
Que l'on diyo que, din la cour célesto,
Lous dious, pressats de beyre nostro festo,
An alandat lous grands battans cel ciel.

Pourtan sul bord que fixo la Baïzo,
Pret del palay, qual colosso impousan
S'ennarto fier d'uno triplo debizo
Et recoundut debat un bouele blan ?
A l'entour d'el une troupo guerrièro
Présento al puple uno triplo barrièro,
Mes del sourel
Un rayoun d'or a trabersat la gazo,
Et lous Gascous, à l'aspect d'uno espazo,
Déjà dizion : aquos el ! aquos el !» [16]

Il est une circonstances qui aurait dû décider les peuples de nos contrées à conserver et à protéger la langue romane. C'est en roman que furent écrites [17] la plupart de leurs coutumes.

[...]

Lo tèxte se perseguís per un subjècte qu'avem jà tractat sus aqueste blòg : «Émancipation des communes.»
Es un tèxte per l'orientacion o coma marcador de l'istòria d'Occitània. Lo tèxte val per sa reala utilitat per orientar lo ment occitanista e la vision qu'avián los eleits occitans de la lenga al entorn de 1850. Lo cambiament pron bèl per Occitània, començava la fin de la lenga normala dins l'ensemble de societat occitana, e la nacion èra encara presenta.

[1] Vasatz en occitan de gasconha.

[2] I aviá gaire que lo catequisme per alfabetizar dinca l'arribada de Jules ferry, l'engana es estada d'alfabetizar en francés e pas dins las lengas locala, aital zo veirem pus luènh.

[3] Tudesque, es un mot que los franceses conseisson pus...

[4] Lo tèxte es donat sense traduccion dins l'edicion originala coma dins la re-edicion de 1885.

[5] Entre 950 e 1050, l'abadiá de Lemòtges a trabalhat l'ortografia per la lenga romana, gascon en Aquitània, Ducat d'Aquitània, dinca 1470, e l'interdiccion francesa, aprèp la desfaita de Castilhon de Peirigòrd. E en Aquitània, los fors e las costumas èran redigidas en doás lengas latina e gascona, lo monolingüisme èra pas la règla.

[6] Aquí avem "Alvarnhi" ; es ben lo primièr còp que zo vesi escrit aital. Mas jà caldrà remarcar la marca del "nh" que pròva que l'escritura èra la nòrma del Ducat d'Aquitània, e dels trobadors.

[7] Aqueste mot es damorat en anglés modèrne, per la meteissa significacion.

[8] Es ben clar, quitament aprèp la revolucion, i a dos pòbles en França. Senon, l'afar seriá pas tant clarament exprimida aquí dins un tèxte pron engatjat, sus l'istòria de la "petita patria"...

[9] nòta de l'autor Dans des temps plus modernes, voici ce que dit Montaigne de ces deux langues : «Il y a bien au-dessus de nous, vers les montagnes, un gascon que je trouve singulièrement beau, sec, bref, signifiant, et à la vérité un langage masle et militaire plus qu'autre que j'entende, aultant nerveux, puissant et apertinent, comme le françois est gracieux, abondant et délicat.» Liv. II, ch. 17)*.

[10] Avem l'exemple leugièr de l'un o de l'autre, per la cultura populara. La ronda es una adaptacion leugièr del Aqueras Montanhas, ben conegut e que las paraulas son pas brica aquestas.

[11] Causir lo comtat de Foish es ben una volontat d'establir una unitat lengatgièra, jà reconeguda pels escrits de la cor de Navarra.

[12] Una vièlha carrièra de Tolosa pòrta lo seu nom, i a jamai d'astrada sense volontat politica, dins aqueste tèma. Mas simplament una unitat politica, en Gasconha, mas que se podrà gaire aisidament limitar a Gasconha, per Tolosa, puisque alara Tolosa es lo pont politica e cultural pel Lengadòc e lo Lauragués.

[13] Çò que m'espanta es que cap tèxte normat es estat dins las seunas mans, cap tèxte de la cor de Navarra a Nerac...

[14] Aquí amerita un comentari pron mai long, mas vos remandarai al tèxte de J.Larzac, sus l'idèa de panatòri francés del vocabulari per exprimir la nacion occitana, lo temps istoric seu son d'aquestes tempses d'establiment de las primièras clòscas alienadas per las mentidas francesas; lo tèxte que vos conselhi de legir es "Descolonisar l'istòria occitana, libre II, capítol "l'enemic d'ins la clòsca".

[15] Es ben clar que aquesta paraula l'agrada pas.

[16] Dins la grafia del temps. Vièlha de 50 annadas pas mai ! Una grafia que, coma l'istòria s'establís, es emplenada d'aproximacions, aquí lingüisticas, mas unas expressions de la fòrça de la volontat d'escriure una lenga vièlha e granda.

[17] Las leis pel país occitan se sónan "Fors e Costumas", segon las règlas que son estadas establidas dins lo reialme de Navarra, mai tanben ambe lo Ducat d'Aquitània, tre la volontat d'imposar l'idèa politica de l'emperador germanic Karlmagnus, e sobretot un filh que, primièr duc d'Aquitània, se volguèt, a la succession del seu paire-emperador, servar l'Aquitània tot en estant emperador, causa que lo pòble d'Aquitània refusèt, en se revoltant, aital s'enplaçèt un estatut o lei dels rapòrts entre els e lo sobeiran son estats escrits. Son las primièras règlas democraticas per Occitània. Una exemple per d'autres Estat oèst-europèu...

Musica per osmòsi

Recentament, tot en vóler lo servar, ai parlat ambe un amic de la seuna pietadosa recèrca dins la volontat de difusir la musica d'Occitània en numeric (mp3), a la debuta per çò que èra de las musicas de las annadas 50/60/70 del XXen sègle, aiçò per far saber, conéisser, per ajudar a la coneissença ; mas, se la volontat es genta, lo metòde es pas bon, zo fa via lo net -minoritat- o sus CD copiat en compils sense referéncias minimalas, sense títol o lo quite nom d'artista (lo creador o interpretador) o at least lo fait que es de "musica occitana".

Per el, es normal d'avançar amagat, mas avançar, es per dire lo nivèl d'aculturacion de la populacion que es pas capabla de poder ausir quicòm de diferent que la salça prepausada a la television, alara l'actitud de l'amic se parelha a un subterfugi per poder èstre escotar, malgrat lo fren psiquanalitic de la majoritat de la populacion.

Aquò me tòrna al cap, la faiçon que la musica s'espandissiá quand cap mèdia aviá près lo relai del pòble, cap lista de difusion radiofonica, cap palmarès de cinèma o de venda de DVD, cap de tot aquò que plaça la musica dins un mercat, que los franceses díson d'un mercat d'excepcion culturala, per la lora lenga unicament. Aital donc, la musica se fargava per immitacion, los escrivaires musicals pensan per esguinhardas.

La transmission se fasiá d'òme a òme, a femna, de femna a òme, o a femna, de mai en mai joves e sempre en familha o dins un vesinat redusit ; èra una transmission redusida, de temps ne fautava pas, lo tren èra pas lo TGV e las albèrgas se cantávan per far la fèsta lo ser ambe totes los estrangièrs que passávan, pel ben del comèrçe del continent ; la societat èra mens comunicanta e mai de transmission, de contactes.

Aqueste luòc redusit me faguèt pensar a la frasa de Pierre Boulez dins Nexus lo numèro 37 de la revista de musica contemporanèa de la fundació Caixa Catalunya : «La música es un fenomen principalment irracional, la comunicació musical ignora la logica verbal, la partitura utilitza signe críptics que molt pocs són capaços de llegir i la pràctica musical esdevé cada cop més un àmbit restringit.» Jà avem a dire aquí, sembla que dins la musica de l'Èstre (identitària que es estada a un momenton de creacion, mas que la transmission se fargar per l'escòla del vesinat o per l'escòla musicala municipala) e la musica de l'Aver (la creacion se paga, se subvencion, far plaser al politic abans d'èstre pel public) las causas siaguèsse del meteis escantilh per la sobrevida, es un luòc redusit que se desvolopa penosament, e lo cas del meu amic es tanben del meteis escantilh quand lo politic s'en fot de la musica occitana.

[...] «això dit, i malgrat el que puguen pensar d'una actitud molt estesa, la pitjor resposta seria voler jugar als artistes malaïts e crear ad hoc un gueto experimental que parodiaria el circuits generals de la distribució musical, tot restringir-lo a un públic prèviament segur e convençut. Per ser digne d'interès, en aquest petit món voluntàriament clos, hi manca l'essencial, a saber : la confrontació. Volguda, provocada, acceptada, la confrontació és l'element indispensable que dóna a la creació la seva essencial raó de ser. [...]»

Per aiçò cal un public, es la sèrp que s'agafa la cuò.

Mas l'estiu, gràcia a las institucions (o sense per Uzèste 2007) que an frenat la transmission per servar lo poder (tot un paradòxa), avem los festenals de la creacion musicala occitana, Convivència sul canal del Midi, Fèsta d'Òc a Besièrs, L'Estivada a Rodés, Hestiv-ÒC a pau e Bearn, La Hestejada de las arts a Uzèste, etc. Aiçò per far saber uèi çò que an pas mai o mens atudat pendent d'annadas e d'annadas durant lo XXen sègle, la transmission del saber musical del pòble.

D'en pertot la musica occitana trapa lo seu public, uèi un pauc per contra-cultura populara, çò d'extra-ordinària zo trapa pas ni dins los programas difusats per la television afranchimendada sonada France 3, nimai dins las televisions aparisenquidas localas o simplament las parisencas, via satellit es parier !

La musica de creacion modèrna tanpauc ! ( es pas una consolacion, mas la comparason es utila ). Se ne parlava a l'antena de Ràdio País recentament a la seguida d'un encontre organizat al Conselh Regional d'Aquitània. La musica de creacion modèrna pas mai presenta dins la vida de cadun, malgrat lo sosten clar d'institucions tala la Fundació Caixa Catalunya.

Amb l'estiu donc, prenem de musica occitana e modèrna per osmòsi, sense mp3 e ambe totas las referéncias als uèlhs pincadas o gravadas per una camèra, un jorn la musica de l'Èstre serà pas sus l'empont per èstre filmada o enregistrada, serà faita dins la carrièra als biaisses ancians naturalement, quand la lenga occitana aurà tornat trapat lo seu bon e natural luòc de la transmission collectiva o indivuduala, car tota lenga es un sistèma codat per dire, lo dire es un son, donc tanben per sonar la vida, per osmòsi ambe la vida de cadun e del collectiu que formam ambe los vesins e la nacion.

Vinhaire

Entendut lo mot, l'ai sus las ondadas de Ràdio País, dins un sonal per la promocion d'una seria suls afars de 1907 en Occitània, un programa de seguir tot l'estiu.

Lo Dictionnaire Français Occitan (gascon), editat per Per Noste, baila vinhèr, vinhatèr, vinhairon, per un trabalh de mai de cinquanta annadas e cinquantas personas militantas, e tres escrivans màger per zo bastir a la finala [M.Grosclaude, G.Narioo, P.Guilhemjoan]. E la lista s'acaba a tres dins aqueste precís libre. Lo Tot En ÒC confirma lo vinhairon. La lenga catalana assegura vinyater o vinyataire. Espèri lo darrièr volum del diccionari d'en Rapin.

Lo grand diccionari de Cantalausa assegura de vinhairon (sol mot preposat) tal la persona que cultiva la vinha, es ben d'aquesta de que escrivi.

Ràdio País a donc enriquit lo lèxic occitan de vinhaire, la finala -aire me sembla bailar un connotacion artisanala. E çaquelà lo mot sembla ben dins la lenga, avem pic / picaire, jòc / jogaire, arquiu / arquivaire, pesca / perscaire, politic / politicaire (aquí es puslèu pejoratiu, gràcia a l'apondon -aire solet ), etc... mas es que èra necessari d'aver l'invent aqueste ?

Donc auriam VINHAIRE - VINHAIRA e lo plural en seguida, puèi seguida avem lo vinhairon que alara seriá un pichon del primièr mot.

apologia per en Raimond Sebond

Libe purmèir deus Assaigs d'en Michel de Montaigne

Capítol XII

« Es, de vertat, una pron-utila e bèla partida que la sciéncia. Los que la mesprèsan, testimonhèjan pron la lora peguesa; mas estimi pas totun la siuna valor dinca a acesta mesura extrèma qu'aucuns li báilan, atau Herillus lo filosòfe, que lauga en èla lo sobeiran ben, e tengès que foguèt en èla de nos rendre sapient e content* ; çò que cresi pas, ni çò que d'autres an dict, que la sciéncia es maira de tota vertut, e que tot vici es produït per ignorança. S'aquò es vrai, es subjècte a una longa interpretacion. [...]» Michel Eyquem dit Michel de Montaigne, edicion de 1487.

* Exactament auctore Raymundo de Sebundo in artibus e medicina doctore et in sacra pagina egregio professore, La primièra edicion coneguda es de 1487. Sobre Raimond Sebon, veire l'introduccion del libre de l'edicion francesa d'en Maurice Rat en 1962.

PS : l'edicion Garnier de 1962, es d'una granda qualitat e se trapa encara en cò dels boquinistas gascons. Maurice Rat, escolan de l'École Normale Supérieure, Agregat de l'Universitat, es tanben estat lo President dels "Amis de Montaigne". Es l'edicion confòrma al tèxte de l'exemplari de Bordèu, ambe l'addicions de l'edicion postuma, las principalas variantas, una introduccion, mantunas nòtas e un indèxe.

Debutem la descolonisacion ?

Debutem en nos gaitar lo monilh, puèi fugirem es sanitós, fugirem per una retirada del mot.

Far la descolonizacion passa per aver lo nòstre diccionari sancièr, sense aver mestièr d'anar veire los vesins catalan, basco, espanhòl, francés, italian, o autras nacions vesinas.
La semantica es per un pòble, que se desperta la primièra de las prioritats, per èstre la lenga de totes e totas, una aisina per un despertar digne e autonòme. Se volem una administracion autonòma li caldrà ben un sistèma d'escambi ambe la populacion occitana, e oblidarem las vièlhas garolhas republicanas de constitucionalitat, e lo temps perdut ancian.
Lo trabalh es complèxe, zo veirem pus long, es aital que lo trabalh se dèu fargar per una còlha pagada e oficiala, es de dire pagada pels elegits d'Occitània, un servici al pòble, un servici public. Jà que ambe l'amadorisme avem capitat de fargar aisinas, en cinquantas annadas çaquelà, lo trabalh de finala serà mai aisit, mas serà long tanben !
«L'enemic dins la clòsca - "S'èri emperaire de China, disiá sabi pas pus qual, mon primièr decret seriá de fixar lo sens de cadun dels mots". Se pòt pas melhor dire que los mengatge es un problèma politic, e mai d'importància. Totes los mots que poiriam emplegar per dire çò nòstre, França los apreses e los se garda : Patria, nacion, Lenga, Pòple, País. Òc, Emai «Volèm viure al país», se fasèm pas mèfi d'o dire en occitan, lo te confíscan per un nacionalisme francés preste a tot recuperar, a tot bafrar. Glotofagia, qu'engolís tot, significats e significants.» En Joan Larzac, 1977, dins Descolonisar l'istòria occitana, tòme II.
Es vertat tanben que la glotofagia permet al colonialisme francés de sobreviure, zo explícan ben totes los lexicografes bèls, editors d'aisinas pron bèlas de la lenga francesa. Mas se daissiam far los franceses, se fasiam per nosautres ? Joan Larzac zo explica jà en 1977. La question sembla pas aver cambiat dempuèi 77, sem en 2007 !
Alara, vau assajar d'anar mai luènh e sobretot m'elonhar de la pensada francesa e dels seus modèls. George Steiner ajuda bravament. Dins Lengatge e Silenci -publicat en francés en 1967- prepausa un tèxte sus la retirada de la semantica, un tèxte jà ancian basta que permet de veire que, tot en evoluar, lo nòstre monde modèrne occitan se pausa encara dins paradigmes similars.

La retirada del mot

«L'apòstol nos dís qu'a la debuta èra lo vèrbe. N'a cap assegurança per çò qu'es de la fin.
Auriá estat agradable qu'empleguèsse la lenga grèga per exprimir la concepcion ellenistica del logos, car es encausa del seu eiritatge grego-judaïc que la civilizacion occidentala dèu lo seu caractèr màger verbal. Podem considerar aqueste caractèr coma ben establit. Es la raiça e crostièra de la nòstra experiéncia, e a nosautres es impossible de nos exprimir d'una autra faiçon. Nòstra vida es viu dins lo fait del discors. Mas sauriam afirmar qu'una matriça verbala siaguèsse la sola de conténer las articulacions e lo fial de la pensada. Damora mantunes gènres de las realitats intellectualas e sensualas fondats, non sul lengatge, mas sus d'autras fòrças de comunicacion tala que l'icòna o la nòta de musica. E damora mantunes actes de l'esperit que s'enrasígan dins lo silenci. Es dificile de parlar d'aquestes, car coma la paraula podriá exprimir la fòrma e la vitalitat del silenci ? Mas pòdi escriure mantunes exemples.
Dins mantunes metafisicas orientalas, dins lo bodisme e lo taòïsme, l'anma es representada que puja al dessús de las entravassas de la matièra, a travèrs dels maines subtils que pòdon èstre donats per un lengatge sublime e precís, vèrs un silenci de mai en mai sancièr. La tòca la mai nauta e la mai neta de la contemplacion es la que li es estada ensenhada pel despassament lengatgièr. L'inefable es al-delai de las frontièras dels mots. Es sonque en destrusent las parets del lengatge que la règla contemplativa pòt dintrar lo monde de la conseisséncia sancièra e aviada. A un tal nivèl, la vertat a pus de sofrir la impuretats e la fragmentacion que tòca per necessitat lo discors. Es pus mestièr de se far a la brava logica e a la concepcion lineària del temps que farga la sintaxi. Dins l'estructura temporala del lengatge que los destria artificialament. Es aquí lo punt clau.
Lo feliç, l'iniciat, se quilha pas sonque a la tentacion del monde ; se quilha lo pès de la paraula. Sa retirada dins la cauna de montanha o dins una cellula de monastèri es l'expression del seu silenci. Quitament los que son pas que novicis sus aquesta rota sorna aprenon de se mesfisar de la vela del lengatge, a lo desfar per capitar d'aver una mai bèla realitat. Lo koan zèn -coneissètz lo bruch de doás mans que salúdan en fin d'espectacle, que es lo brut d'una sola ?- es un exercici de primadièrs dins las vias de la retirada del mot.
La tradicion occidentala coneis atanben los despassaments del lengatge cap al silenci. L'ideal trapista se religa ambe la tradicion del silenci atanben anciana que la dels estilistas e dels Paires del Desèrt. Sant Joan de la Crotz disiá l'exaltacion de l'ascèt que l'anma contemplativa esbrigalha çò que la ligava a la coneissença verbala collectiva :

Extreme donde no dupe
Y quedéme no sabiendo
Toda ciencia trascendiendo

Mas del punt de viste occidental, aqueste gènre d'experiéncia pòrta inevitablament un odor de misticisme. E qual que siaguèsse lo rapòrt (encara un mot revelador) entre las nòstras pòtas e la santetat de la vocacion mistica, l'actitud dominanta de l'Occident es aquesta que exprimís la botada del Cardenal Newman, segon, que lo misticisme debuta dins lo crum (mist) e acaba dins l'esquisme. Gaire poètas d'Occident -benlèu Dante- se son sotmèsses a la primautat de l'experiéncia transracionala. Acceptem, dabans la pòrta calorosa del paradís, l'avuglament dels uèlhs e la coneissença dabans la totalitat de la vision. Pascal es mai aprosmat del sentiment classic occidental quora dís que los silencis de l'espaci còsmic báilan terror. Pel Taòïsta, aqueste silenci pòrta tranquillitat e intimitat divina.
La primautat de la paraula, d'aquela que pòt èstre parlada e comunicada pel devís, es caracterizada pel gèni grèc e judaïc, e es estada transmetuda a la cristianetat. La concepcion classica e cristiana del monde se maina de far virar cotria realitat e mestresa del lengatge. La literatura, la filosofia, la teologia, lo dreit, las arts de l'istòria son autanplan mantunes assaigs per enclavar dins limits del devís racional, la soma de l'experiéncia umana, lo passat que n'en es estat transmetut, la seuna condicion presenta e los espèrs futurs. Lo Còdi de Justinian, la Sòma de Sant Tomàs d'Acquin, las cronicas e los tractats de la literatura de l'Edat Mejan, la Divina Comèdia son mantunes exemples de la cresença segon que tota vertat e realitat -fòra una singulara talvera redusida, pron al cap- pòdon èstre clavadas a l'interior dels limits del lengatge.
Aquesta cresença es pus universala. La fisença en èla debuta de baissar als tempses de Milton. La causa e l'istòria de l'abaissa aquesta báilan una viva luta sus las circomstàncias de la literatura e sul lengatge.
Es al fial del XVIIen sègle que mantunas regions significativas de la vertat, de la realitat e de l'accion s'alonhèran del maine verbal. Es vertat, al final, de dire que dincal XVIIen sègle la caminòla baissa predominenta e lo contengut de las sciéncias naturalas èran descriptivas. Las matematicas an agut la lora longa e luminosa istòria de notacion simbolica; mas quitament las matematicas èran una transcripcion abracada de las proposicions verbalas aplicadas al fustatge de la descripcion lingüistica, e lo donent un sens. La pensada matematica, malgrat mantunas excepcions notadoiras, preniá aquestas raiças dins las condicions materialas de l'experiéncia.
Aquestas d'aquí, per lor passa, èran ordenadas e regladas pel lengatge. Pendent lo XVIIen sègle, aquò foguèt pus lo cas general; arribèt una revolucion que deviá transformar per sempre las relacions entre l'òme e la realitat e cambiar radicalement las fòrmas de la pensada.
Ambe l'enonciat de la geometria analitica e las teorias de las foncions algebricas, ambe lo desvolopament del carcul de Newton e Leibniz, las matematicas daissèran d'èstre una notacion dependenta e una aisina de l'experiéncia. Son devengudas un lengatge extra-ordinariament ric, complèxe e dinamic. E l'istòria d'aqueste lengatge es aquel d'un incomunicabilitat progressiva. Es encara possible d'apariar a verbals ben balançats, o al mens a d'aproximacions, los procediments de la geometria classica e de l'analisi foncionala classica. Çaquelà, al fial del temps, que las matematicas se modernízan e debútan per aguinhar las loras enòrmas poténcias de concepcion autonòma, un tal restacament se transfòrma de mens en mens en causa potenciala. Las bèlas arquitecturas de fòrmas e de signes concebuts per Gauß, Courchy, Abel Cantor, o Weierstraß s'alónhan del lengatge ambe una vitessa uniformament accelerada. O al mens, exigísson e desvolópan los lors pròpris lengatges, atanben articulats e bastits que los dels discors verbals. E entre aquestes lengatges e aquel del comun, en lo simbòl matematic e lo mot, los ponts devènon de mai en mai teune, dinca pus existar.
Entre los lengatges verbals, quinas que siaguèsson las loras diferéncias en çò que concernís l'adobament dels mots e de la sintaxi, i a sempre una possibilitat de balanç, quitament la seuna vertadièra traduccion pòt pas bailar que resultas aprosmadas e gròssas. L'ideograma chinés pòt èstre rendut en anglés per un paragrafe o un tèrme precís del lèxic. Mas i a pas cap diccionari per religar lo vocabulari e la gramatica de las matematicas superioras a los dels devises verbals. Es impossible de «traduire» las convencions e las notacions que règlan las operacions dels gropes de Lie e las proprietats de las multiplas a n dimensions en mantun vocabulari exterior a las matematicas. Quitament la parafrasa es impossibla. La parafrasa d'un bon poèma pòt donar una maissanta pròsa, mas i a una visibla seguida entre l'ompra e l'objècte. La parafrasa d'un dificile teorèma de topologia pòt pas èstre qu'una gròssa aproximacion o una transposicion dins una autra branca o «dialècte» de çò tant particular lengatge matematic. Nombre d'intervals, de relacions, d'eveniments que s'aucúpan las matematicas avançadas son pas necessariament religats al sens comun ; aquestes son mantunas «realitats» qu'aucúran dins los sistèmas axiomatics tancats. Se pòt pas ne parlar ambe sens e normalament que dins lo lengatge matematica. E aqueste lengatge, al delai d'un certan nivèl elementari, es pas e pòt pas èstre verbal. (Ai observat mantunas topologias que parlávan pas la mesma lenga trabalhant ensemble al tablèu nègre dins lo lengatge silenciós comun per la lora art.)
Aquò's d'una importància capitala. L'experiéncia e la percepcion de la realitat se son trapadas divizadas en maines separats. Lo cambiament lo mai radical dins lo fial de la vida occidentala dempuèi lo XVIIen sègle es sotmetut de maines de mai en mai espandits de la coneissença als mejans e als procediments de las matematicas. Tal que se l'a pogut veire, una branca de la recèrca passa de la pre-sciéncia a la sciéncia quand se pòt èstre organizada matematicament. Es lo desvolopament de las formulas e de las estadisticas que báila a la sciéncia las seunas possibilitats dinamicas. Las aisinas de l'analisi matematica an transformat la quimia e la fisica del temps de l'alquimia en aquestas sciéncias deductivas d'auèi. Per la vertut de las matematicas las estelas son sortidas de la mitologia per dintrar dins las taulas dels astronòmes. Basta que las matematicas formávan lo còr d'una sciéncia, los concèptes d'aquesta sciéncia, las seunas règlas d'invencion e de coneissença devengèron de mens en mens reductivas a los del lengatge usancièr.
Es pretenciós, aquò seriá quitament una folia, de dire dins aqueste estudi mantunas nocions de basa talas las que de l'univèrs en tant que quanta, lo principi d'indeterminacion, la relativitat constanta o la fauta de paritat dins aquestas menas d'interaccions minusculas entre las particulas atomicas, se zo podem pas far dins lo lengatge que lor es apropriat, es de dire dins las paraulas matematicas. Perqué la fisica a degut l'empruntar en vulgar, mantunes d'aquestes mots semblan aver gardat un sens general ; consèrvan un certain poder de metafòra. Mas es una illusion. Quand se critica fai crida al principe de l'indeterminacion per desvolopar la seuna argumentacion dins la pintura gestuala, a l'usança de l'improvisacion dins mantunas musicas contemporanèas, aprosma doás esfèras d'experiéncias ; dís simplament mantunas peguesas.
Se cal gardar de talas decepcions. La quimia emplega mantunes mots derivats del seu estat descriptiu inicial ; mas las formulas de la quimia moleculària modèrna son de fèit un abracat que es pas lo fèit del discors verbal, mas ben segur lo fèit de discors matematic. Una formula quimica es pas l'abreviacion d'un enonciat lingüistic ; codifica una operacion numerica. La biologia es dins una posicion intermediària fascinanta. Classicament, es una sciéncia descriptiva reposant sus l'emplec d'una lenga precisa e suggestiva. La fòrça de las teorias biologicas e zoologicas de Darwin damóran parcialament dins la persuasion del seu estile, dementre que dins la biologia pòst-dawiniana las matematicas an jogat un ròtle de mai en mai prepodenrent.
Lo cambiament de signe es clarament marcat dins un libre de Wentworth Thompson, Of Grouth an Form, que lo poèta, atanben que lo matematician, del seu costat. Auèi, d'imposantas brancas de la biologia, talas que la genetica, son sobretot d'expression matematica. Quand la biologia se vira vèrs la quimia -e es ara la bioquimia que se presenta primièr- la tendença es de deslaissar la descripcion per l'enumeracion. Abandona lo mot per la chifra.
Es aquesta extension de las matematicas sus unes vastes maines de la pensada e de l'accion qu'assepara la consciéncia occidentala en çò que C.P.Snow sona «las doás culturas». Dincals tempses de Göthe e de Humbolt, èra possible per un òme que a mantunes dons e una memòria excepcionalas d'èstre a l'aise atanben pron ben dins la cultura umanista que dins la cultura matematica. Leibniz a pogut encara contribuar de faiçon màger a l'una e a l'autra. Per ara, aquò es pus realament possible. Lo baus entre lo lengatge dels mots e lo de las matematicas deven un valat permanent. Sus cada riba damóran los illetrats de l'una o de l'autra cultura. Aquò's èstre atanben illetrat de non pas conéisser los concèptes de basa del carcul o de la geometria esferica, que d'ignorar la gramatica. O, per emplegar lo famós exemple de Snow, un òme que a pas legit Shakespeare es un òme inculta, mas l'es pas pus que lo que ignòra la segonda lei termodinamica. Cadun clava lo uèlh dabans mantunes mondes comparables.
Fòra aquestes moments de luciditat, agissem pas encara tal s'aquò s'èra vertat. Perseguissem d'afirmar que l'autoritat umanistica, l'esfèra del mot, es predominanta. La notion de çò que fai una cultura es encara enraiçinada dins las valors classicas, dins lo sens del discors, de la retorica e de la poësia. Mas es far pròva d'ignorança e de pigressa d'imaginacion. Lo carcul, las leis de Carnot, la concepcion del camp magnetic de Maxwell comprènon pas sonque mantunes maines de realitat e d'accion atanben vastas que los de la literatura classica ; dónan probablament una imatge del monde perceptor mai prèp de la veritat que tot çò que se pòt dedusir d'una assersion verbala. Tota evidença explica leugierament que las fòrmas de la realitat son matematicas, que lo carcul integral e lo carcul diferencial son alfabet de la perscepcion vertadièra. L'Umanista auèi es dins lo cas d'aquestes esperits teunes e tristes que contúnhan de pensar la tèrra tala una taula plana aprèp que los navigadors n'en aguèssen fait lo torn, o que persistávan de creire a las enèrgias propulsivas occultas aprèp que Newton aguèsse formulat las leis del movement e de l'inèrcia.
Los d'entre nosautres que son estats forçats, per l'ignorança de las sciéncias exactas, d'imaginar l'inivèrs a travèrs una vela de lengatge non matematic, vívon una ficcion animada. Los fenomèns auèi -la contunhença espaci-temps de la relativitat, l'estructura atomica de tota matièra, l'estat d'enèrgia dels particulas ondulàrias-, son pas pus accessiblas pel mot. Aquò es pas un paradòxe d'afirmar que dins mantunes maines los mai opozats a la realitat debuta ara d'en defòra del lengatge verbal. Las matematicas zo sábon. «Per lor basteson primièr geometric, puèi purament simbolic, dich Andreas Speiser, las matematicas an esbrigalhat las cadenas del lengatge..., e las matematicas auèi son mai eficaças dins lo maine intellectual que zo son pas, dins lor estat deplorable, los lengatges modèrnes e quitament la musica.»
Pauc d'umanistas fan lor l'espandiment e la natura d'aqueste grand cambiament. (Sartre es una particulara excepcion ; a, per mantunas vagadas, donar una lutz sus la crisi del lengatge) Çaquelà, nombre de partesan de l'umanisme tradicional a demostrat un prigond malaise, an reconegut ambe una irritacion complèxa los succèses e los trionfes de las matematicas e de las sciéncias naturalas. Çò que se podriá sonar una tendença fallaciosa a l'imitacion s'es infiltrat dins l'istòria, l'economia, e çò que se sona de faiçon significativa las «sciéncias socialas». Dins cadun d'aquestes maines, lo devís se plaça encara quasi sancierament sul lengatge verbal. Mas los istorians, los economistas e los sociològues an assajats d'empeutar a la matriça verbala qualqu'un dels procediments de las matematicas o de la rigor absoluda. Son damorats sospitoses pel caractèr essencialament provisòri e estetic de lors recèrcas.
Remarcatz quant lo culta del positiu, de l'exactitud e de la deduccion a envadir l'istòria. Lo viratge decisiu aucurra al XIXen sègle, dins l'òbra de Ranke, de Comte e de Taine. Los istorians debutèran a considerar lo material tal mantunes elements contra-rotlables per mantunes retalhaments. De l'estudi minuciosa e imparciala del passat (una tala imparcialetat èra de fèit una famosa illusion) dèvon pujar d'aquestes tipes estadisticas, aquestas periodicitats de la fòrça nacionala e economica que permeton a l'istorian de formular las «leis de l'istòria». Aquesta nocion de la «lei» istorica e l'implicacion de la necessitat e de la previsibilitat, capitalas per Taine, Marx, e Spentler, son un emprunt gròs a l'esfèra de las sciéncias exactas e matematicas.
Las ambicions de la rigor scientifica e de la deduccion an amagat mantunes dels escrits istorics de lor vertadièra natura, que es l'art. La mai bèla partida de çò que se debana auèi per istòria es just literari. Los discípols de Namier (mas pas lo mèstre el-meteis) remanda Gibbson, Macaulay o Michelet al purgatòri de las belles-lettres. L'illusion de las sciéncias e los gènres academicas s'en van per transformar lo jove istorian en un furet sorne e enflancat, avid de faits e de personatge precís. Visquèt dins las ficas e escrit de las monografias dins un estile atanben illisible que possible per demostrar la qualitat scientifica del seu art. C.V.Wedgwood es l'un dels rares istorians contemporanèus prèstes de defendre dobertament la natura poëtica de tota òbra istorica, en sapient clarament que tot estile pòrta en el mantunas possibilitats de desformacion : «Tot estile, a un moment donat, leva quicòm al contorn visible de la vertat; es lo trabalh de l'erudit de l'aprigondir e de le retablir.» Mas se aquesta recèrca abandona atanben l'estile, o asèsa l'illusion de l'exactitud imparciala, farà pas jaire la lutz que sobre la posca.
Vesem encara las sciéncias economicas : los lors mèstres classics, Adam Smith, Ricardo, Malthus, Marshall, èran dels mèstres de la pròsa. Comptávan sul lengatge per explicar e persuadir. A la fin del XIXen sègle, l'economia matematica debuta de se desvolopar. Keynes foguèt benlèu lo darrièr a associar las brancas umana e matematica de la seuna sciéncia. Quand se parla dels apòrts de Ramsey a la pensada economica, Keynes mostra que un fum d'entre els, malgrat lor importança evidenta, comportávan mantunes mots matematics beucòp tròp complicats pel profane o l'economista classic. Auèi, lo valat s'es prigondament grandit; l'econometria ganha sus l'economia. Los teorèmas bèls -teoria de las valors, cicles, capacitat de produccion, liquidacion, inflacion, produccion, consomacion- son en cambiaments bèls. Son a man de donar dins lo lengatge a las matematicas, de la retorica a l'eqüacion. l'alfabet de l'economia modèrna es pus sonque lo mot, mas atanben lo grafic, lo diagrama e lo nombre. Lo corrent de pensada lo mai potent de l'economia modèrna utiliza los instruments analiticas e dedictius fargats per las analisis de la foncion algebrica del XIXen sègle.
La tentacion de la sciéncia exacta es encara mai viu en sociologia. Una bèla partida de la sociologia, sobretot en Alemanha e en America, es non literària o, pus precisament, anti-literària. Es concebuda dins lo nhirgonhargo d'una veëmenta obscuritat. Cada còp que es possible, lo mot e la gramatica literària son emplaçada per la taula estadistica, la corba o lo grafic. Aquí ont devriá damorar verbala, la sociologia emprunta çò que pòt al vocabulari de las sciéncias exactas. Se podriá far una lista fascinanta d'aquestes emprunts. N'en considerem que los mai importants : nòrmas, grope, dispersion, integracion, foncion, coordonadas. Cadun d'els serva un contengut especificament matematic e tecnic. Voidadas d'aqueste contengut e contranhas a un autre emplec, aquestas expressions devènon foscas e pretenciosas. Tals mantunes captius que se mutínan, se dónan maissants servicis a lors novèls mèstres. Òr, en se servent de baragoin de mantunas «coordonadas de la cultura» e de las «integracions de gropes similars», lo sociològue paga un tribut fervent al miratge que fantaumeja tota la recèrca racionala dempuèi lo sègle -lo miratge de l'exactitud matematica e de deduccion.
En cap endreit çaquelà la retirada dels mots es pus prononciada e pus tocabla que dins la filosofia. La filosofia classica e medievala èra sancièrament sotmetuda a la dignitat e a las ressorgas indispensablas e ambe subtilitat, podián portar l'esperit a un acòrd ambe la realitat. Platon, Aristòt, Duns Scot e Sant Tomàs d'Acquin son mantunes mèstres bastedièrs de mots, que fargèran al entorn de la realitat mantunes grands edificis de la relacion de definicion e de discriminacion. Utilízan una argumentacion diferenta de la del poèta, mas son loras l'idèa del poèta que los mots amássan e fárgan la perscepcion de la vertat. Tornamai, lo viratge decisiu sobreviu al XVIIIen sègle, ambe l'identificacion implicita de la vertat e la pròva matematica de Descartes, e sobretot ambe Spinoza.
L'Etica representa lo formidable punt d'impact de las matematicas novèlas sus un esperit filosofic. Dins las matematicas, Spinoza percebèt la rigor de la definicion, la conformitat e la mejestat certitud de la resulta, çò que es l'espèr de totas las metafisicas. Quitament lo mai dur de las argumentacions escolasticas, ambe los seus atalatges de sillogismes, podiá pas capcejar ambe aqueste progrès, de l'axiòme a la demostracion, e ambe lo novèl concèpte que se deviá trapar dins la geometria euclidiana e analitica. Ambe una supèrba nociença, çaquelà, Spinoza cèrca de far del lengatge filosofic de las matematicas verbalas. D'aquí l'organizacion de l'Etica en axiòmes, definicions, demostracions e corollaris. Aquí lo perqué del ufan q.e.d a la finala de cada seria de proposicions. Es un libre estranh e passionant, atanben limpid que las lópias que Spinoza lisava per ganhar sa vida. Mas n'en es sonque qu'una imatge londana. Es una tautologia bastida. A la diferéncia dels nombres, los mots son pas fait en els-meteisses d'operacions foncionalas. Addicionats o divizats, báilan pas qu'unes autres mots o d'autres aprosmaments. Las demostracions de Spinoza fan pas qu'afirmar, apòrtan pas cap pròva. Mas l'assaig foguèt profetic. Totas las metafisicas que contúnhan se trapèran sotmetudas al dilemne ; aprèp Spinoza, los filosòfes sábon qu'emplègan del lengatge per clarificar lo lengatge, tals los joièrs emplègan de diamants per talhar d'autres diamants. Lo lengatge es pus considerat tal una via vèrs la demostracion de la vertat, mas tal una espirala o una galariá de miralhs que rebèrta l'intelligéncia al seu punt de depart. Ambe Spinoza la metafisica pèrd la seu inocéncia. [...]» George Steiner, una referéncia europenca.

Spinoza a agut coma professor Pierre Bayle, lo filosòfe exilhat (occitan e protestant), autor del Dictionnaire historique et critique. L'Euròpa existava quand josius sefarads e occitans (josius e protestants) se i passejávan per la fòrça de las pressions politicas totalitàrias francesas e espanhòlas, e de còps anávan a Ginèbra o en Païses Basses o Antwerpen, o quitament a Berlin per ajudar a la basteson del centralisme prussian, se son installats atanben a Baila Àtha Cliath, Belfast o Londres.
De la meteissa manièra, me sembla sanitós de tornar visitar e traduire los tèxtes ancians que faguèron que la pensada occitana es estada alargada per mantunes sègles de dominacion francesa, que nos a embarrat dins las famosas frontières naturelles de l'ufanosa ignorança republicana o reiala ; pensar dins sa lenga, vòl dire tanben aver las aisinas que totes gestiónan, aisinas per poder pensar dins sa lenga coma los autres europèus [encara un còp una politica lingüistica s'impausa].
Quand sus aqueste blòg portarai una definicion d'un ensemble de mots, aurà aquesta volontat d'èstre una pèira per poder melhor pensar en lenga occitana. Es pas tanpauc un luòc de non-discutida, al contrari, mas cal partir del pensar, escrit o oral, per poder desvolopar una pensada universala ambe las pròprias aisinas, autonòmes devem èstre.

Òdi o asirança, dinca ont podem anar ?

La lenga occitana se dís la lenga de l'amor [importat en francés gràcia als Trobadors e la lora famosa poësia, la creacion artistica del IXen, Xen, XIen, XIIen, XIIen sègles], m'a semblat pron important de veire l'autra cara, l'asirança. E dins aqueste caire, la lenga occitana -en despassar los dialèctes- tanben pòrta unas semanticas e aisinas per dire lo monde autanplan importanta que d'autras lengas planetàrias, mas i pòrta la seuna peirada lengatgièra, essenciala al continent europèu.

Dins la basteson sistemica que farga Spinoza per definir los sentiments umans, l'òdi es del caire del «tristèr» (aquela tanben portada tala una passièira -transitio- de l'èsser uman d'un mai bèla a una mendra perfeccion), un tristèr «acompanhada de l'idèa d'una causa exteriora». Se l'idèa s'en va cotria d'aqueste tristèr, l'idèa meteissa n'en es l'encausa sonque per accident, es d'«aversion» que se tracha. D'autres «tristèrs» son ligats al caractèr dobtós o mantun de la causa que l'idèa l'acompanha : la cranhença, temor, o met (Aspe), e tanben lo desespèr. Se l'òdi s'adreiça a quí faguèt de mal a un autre, pòrta la fòrma de l'indignacion; se es menada al regaudiment sobre la malastrada e lo tristèr sobre l'astrada de l'objècte odiat, es l'«enveja» -fòrma d'asirança- que es encausa.

Quant al rapòrt entre «òdi» e «mesprètz» -sentiment que la definicion capvira aquela de l'«admiracion», e que es pron diferenta d'aquela de l'«asirança»-, se farga per l'actitud sonada irrisio, derision o trufandisa :

Dins la mesura que mespresem una causa que odiem, risem d'èla l'existéncia [...] e nos regaudissem tot parier [...]. Mas quand supausem que l'òme òdia çaquelà çò que se trufa [irridet], seguís que aquesta jòia es pas solida. Spinoza, L'Etica, III, «Definicions dels sentiments», XI [trad. del godilhaire dempuèi la lenga francesa modèrna].

A aqueste moment es important d'aver lo filosòfe occitan Pierre Bayle, professor "neerlandés" d'en Spinoza, al cap :

L'idèa generala vòl qu'un òme que crei en Dieu, un Paradís e un Infèrn, fasquèsse lo tot de çò que sap èstre a Dieu, e fasquèsse res de çò que sap li èstre desagradiu. Mas la vida d'aqueste òme nos mostra que fai tot lo contrari. Pierre Bayle, 1647-1706, Pensadas divèrsas sus la Comèta, 1682. [trad. del godilhaire dempuèi la lenga francesa modèrna]

... Per que l'asirança aguèsse un efèit («far de mal» a l'objècte odiat), sufís qu'un «desir», «reuma», (cupiditas) nos ajuda. Dins lo sistèma de L'Etica, aqueste desir se sona «colèra». La pensada del XXen sègle a pogut expleitar aquesta relacion, de manièra a sotalinhar l'aspècte pulsional e irracional de l'òdi.

L'òdi (m.) es lo sentiment violent -sovent irracional donc- que pòrta a vóler de mal a mantun e de se regaudir del mal que li aucorra, tal coma hasti o fasti, haina (f.) es estat exportat en 1360 del gascon al francés ; desgüei (m.) es mai que tot bigordan, e perqué pas l'emplegar endacòm mai ; asir es del meteis biais (m.), alara farga tanben l'asirança que es lo mai emplegat (f.). Cal pas oblidar : aborriment (m.) ; antipatia (f.); aversion (f.); repugnància (f.); repulsion (f.); aborricion o orror (f.); fastic (m.) ; refasti (m.) ; la nausèa (fig.) es una aversion morala ; execracion e detestacion (f.); abominacion e antipatia (f.) ; prevencion dins l'expression tenir prevencion contra lo monde d'amontnaut ; prejudici es una aversion non rasonada contra mantuna causa ; misologia es una aversion al rasonament ; misogàmia es una aversion a las daunas en general ; misopèdia es una aversion als dròlles.

Cal pas oblidar la malvolença e lo malvóler, la fòbia* (contra mantun es una aversion apassionada), la rauja e la ràbia, li teniá fòrça ràbia : malícia, dins la frasa tenir malícia per mantun.

Amai, apondrai mala volontat.

Rancor, rancúnia, ressentiment, animositat, enemistat que es una aversion mutuala entre doás personas (mas segur que se podrà emplegar entre dos pòbles, per extension personalizanta, quand avem l'amistat entre los pòbles, avem l'inemistat entre los pòbles).

L'abominacion es l'accion d'abominar, es pron fòrt.

Quand i a ostilitat, i a una disposicion d'esperit ostile envèrs mantun.

Execracion es pas d'oblidar, quitament se dins l'escala d'aversion es encara mai regde.

E per èstre actiu, donc dins l'emplec dels vèrbes, podem asirar, odiar, detestar, execrar, aborrir, tenir ràbia, malícia contra mantun, abominar, malminar mantun, li tenir malvolença, non poder sofrir mantun o mantuna causa, se minjar lo(s) fetge(s) de mantun, li tenir la crotz, préner en òdi, tenir una aversion, repugnar, pudir, mirar ambe al uèlh una persona o una causa, e puèi aqueste òme es malvolgut de totes.

L'adjectiu es tanben pron utile, odiós o aborrible.

* Los antonimes dels mots formats ambe la fòrma prefixada miso- se fòrman afixant filo- (o fil-), que en grèc significa amant. Cp. Anglofòbia, xenofòbia, francofòbia, germanofòbia.

Per clavar, l'òdi e l'asirança son pas sentiments de desvolopar, a priòri, mas existísson e s'amerítan d'èstre descrivuts pron precisament, ambe unes vocabularis divèrses e prigonds que la lenga occitana ne sap far present bèl.

Per establir aquesta nòta semantica ai utilizat : - Dictionnaire français / occitan (gascon) de las edicions Per Noste, - Dictionnaire Culturel de las edicions francesa Le Robert, - Diccionari occitan (aranés) - anglés de las edicions Pagès Editors, escrit per Ryan C.Furness, - Tot en un, de Joan-Michel Sèrras, - Diccionari occitan / catalan de Pojada-Balaguer, - Diccionari dels sinònims Franquesa de l'editor catalan dE, - Grand Diccionari Occitan d'en Cantalausa, e sobretot los cinc tòmes del Diccionari francés occitan d'en Cristian Rapin.

Gèst, Gèsta, Gèste

Quand se gaita los diccionaris occitans la páur arriba al cap, un oblit e una mescla generalizada, quina volontat de pas simplificar lo locutor occitan ! E quina volontat de damorar dins un dialècte enclavat. D'unes diccionaris oblídan que se fa gèste dins la vida umana, dins totes los sens del monde ; d'autres diccionaris actuals fan un autre mescladís potencial entre las calors animalas o gèst [le rut en francés] e lo gèste. Es benlèu un pauc ruste mas es aital, podem dire qu'avem de fòrça trabalhar per bastir un verdatièr diccionari occitan, que dona tanben un indici per saber quí a bastit los diccionaris actuals [e aquò vòl pas dire que es pas un bon trabalh, nimai que son pas utiles].

1 - lo rut [francisme], èsser de gèst, las calors animalas puslèu agrèstas ; per la sauma o aina, borrica, se parla de la reuma, per la feda o aulha, oelha, se dís marrau, per la gata o cata, se parla de la loèra / èstre de calor per la canha, es èstre de can, estar de gat es per la gata, per la vaca es èstre de taure, o la vaca es tauredera, tauredèira, tauredèira, venir de brau, segon los dialèctes, per la craba serà boquidera, boquidièra, boquidèira o bocala, e lo vèrbe serà aboquir / lo crit del gat al moment de la loèra es un esmarrauc - sin. letz, aquò es una fòrça d'atraccion sexuala entre animals o bèstias. [La qualitat de la semantica aquesta es deguda mai que tot al Diccionari francés / occitan (gascon) de l'associacion Per Noste.]

La gestacion es «l'estat d'una feme de mamifèr que pòrta lo son pichon; es la temporada del desvolopament del fètus de la concepcion a la naissença ; es l'elaboracion secreta, per extension, que precedís la naissença de quicòm. Gestacion d'un roman, d'una idèa.» [ambe l'ajuda del Grand Diccionari Occitan de Cantalausa]

2 - La gèsta es un poèma epic que conta un polit fèit [significacion latina de gesta], lo poèma es un raconte de polits fèits [significacion de l'Edat Mejan], avem aital la cançon de gèsta, causa que es gaire oblidat pels diccionaris dels lingüistas occitanistas, sempre literaris, gaire manuals. La gèsta es tanben una epopèia. La gèsta en occitan pòrta una paraula aital conservatritz. Tre lo XVen sègle, lo mot es associat amb l'expression fèits e gèstes d'un gojat, serà la seuna faiçon d'anar, las seunas activitats e actituds. Aquesta associacion individuala se trapa èstre un parallèl potencial ambe los fòrs e costumas, que son las règlas e leis collectivas dins los Pirinèus.

3 - e puèi lo gèste uman coma signal de comunicacion [per nosautres qué ! es aquesta paraula que motiva la cronica de uèi]. Es aqueste que m'interèssa ara, lo gèste ; i cal botar un "e" de sosten per pas mesclar, me sembla rasonable. Lo gèste es donc un moviment, una causa umana, se fa un moviment del cap, un signal, mas pòt èstre simbolic tanben amb l'uèlh per mostrar la partida que s'auriá degut bolegar. Lo mot nos arriba alara del latin al XVen sègle del mot gestus. Es aqueste gestus -actitud, gèste, mimica, jòc-, de gestum, origina de gerere «far», que m'interèssan. [ambe l'ajuda del Dictionnaire culturel e del Diccionari francés / occitan d'en Cristian Rapin, atanben lo Tot en un de faiçon magrinèla, puèi tanben lo Diccionari dels sinònims Franquesa]. Lo vèrbe general es semar, mas veirem que n'i a d'autres d'emplegar.

Lo gèste es tanben una accion de fugida, mai bolegadissa que lo gèste d'assentiment o la protestacion e quitament la denegacion.

Lo signe es un gèste que s'exprimís una pensada, un desir, etc. Coma èra fòrça luènh e non lo podiá entendre, li parlava ambe signes. Es aquí tanben un signe d'autoritat, lo rei fasiá signe ambe lo mocador blanc.

La manada es un gèste ambe la man, atencion a l'omofonia camarguesa, lo ramat es tanben una manada camarguesa, donc provençala (çò que vòl pas dire que lo provençal es diferent de l'occitan!). Aqueste gèste es tanben graciós, nòble, pas forçadament dels gentius : Aquesta chata o gojata sempre èra a far manada.

Gesticulacion, mai complicat e long, lo mot pòrta una significacion d'accions aplegadas o amassadas, de gestica, far un grope de gèstes que díson fòrça.

La postura son gèstes artificioses que vòlon èstre gracioses.

La minica son gèstes que, sense parlar, fan dire a l'èsser vivent.

La pantomina es l'expression dels sentiments sense qu'ambe gèstes. Quant al vèrbe guinhar, lo gèste es ambe l'uèlh o del dit [ensenhar ambe lo dit, es mai corrent], se podrà e deurà caracterizar per ne saber la significacion [sin. mostrar, engegar, salir, salhir, miushar, far veire, ambe lo naz es espinchar, ambe lo cap es capejar]. Se mauti pas, serà encara mai complicar, car farai cap gèste.

Quand mauti pas [non pas mautar], es que fau pas un gèste. Aital daissar pas veire, marca o merca pas.

Interviéner, es far -en positiu- un acte, que pòt èstre -al negatiu- un brandolh o un bolegadís, es far un gèste.

Una miushada, en Gasconha, es un gèste per indicar, una indica d'una direccion, d'un camin. En politica se podrà aital explicar, que los fors e costumas son una miushada de democracia per Occitània.

Un fisquet o ahisquet es un gèste per afiscar o ahiscar, excitar, aguissar. Ne podem tant far a França o Espanha, ambe l'exemple del nòstre passat politic en Occitània.

Un amac amenaça, aital lo can reganha, s'acaissa, per extension es rire [en lengadocian], e al contrari, estar larg (-a) es èstre generós (-a), aital per balhós (-a), balhiu (-iva), doniu (-iva) ... baila l'enveja d'encontre, un gèste amistós per l'encontre.

E puèi quand lo gèste es pas polit, los gèstes son alavètz de malas o lèdas guèinas, en Gasconha, mas sembla que dins d'autres parçans lo biais de dire existís pas, zo cresètz ?

De temps en temps, farai aqueste trabalh d'ajuda a la lenga occitana per se despertar, aquí fauta una uelhada provençala [fauta d'aisina modèrna a l'ostal meu] e sobretot nòrd-occitana. Es ben la pròva qu'un diccionari occitan amerita l'establiment d'una còlha [trenta o quaranta ciutadans e ciutadanas europèus] per avançar, per èstre onèste ambe la lenga e alara madurar la lenga modèrna.

Per clavar, i a al mens una familha de l'Armanhac [Gèrs pels franceses] que pòrta aqueste nom, Gèsta... Ont damóran es un endreit que vos pòdi aconselhar per anar minjar, albergar, viure en país nòstre e parlar la lenga, prèp de Castèthnau Babarens.

Continuar contunhar perseguir

Fan tot çò que pòdon per contunhar, téner, tenir, manténer, mantusar ...

Aquesta nuèit podiá pas dormir, en luòc de comptar ovelhas o motons, ai listat sinònims occitans, fasiái tot çò que podiái per duèrme, mas res n'i fasiá, res ajuda pas, alara ai escrit aquesta cronica lengatgièra o semantica per ajudar los ciutadans e las ciutadanas de ... continuar, contunhar, perseguir, sense sembla-emplegar la mesma, meteissa o medisha paraula (mot o tèrme).

Aberlutar, cossirar, talajar, es tanben perseguir mas a fum, e seriosament. Zo farem pas mai que pel vèrbe corsejar que perseguís. E en debuta de cronica es mal plaçat.

Acossar, acochar, v.t. Perseguir percaçar, v.p. S'afanar [se trapa dins totes los parçans d'Occitània, en començar per Gasconha]

Acodilhar v.t. Perseguir autanplan, mas puslèu del costat de Gasconha, que amerita tanben d'anar a l'emplec dinca Niça, perqué non ?

Ambe lo vèrbe anar e un gerondiu se fòrman frasas que pòrtan lo sens de continuar : anar trabalhant, anar melhorant, anar difusant, etc.

Corsejar, es evident que caldrà prendre lo seu temps per engolir tot aqueste vocabulari occitan, e donc lo èrbe "corsejar" es pas apropriat per contunhar lo bilhet. Mas benlèu per un programator que a mestièr d'acabar lèu la convèrsa amb un convidat, per clavar lo programa a l'ora ?

Durar, s'endurar, se dirà per un acte o una politica.

Perseverar, dins una resolucion, un acte, una vida dins la qualitat d'un programa mediatizat o de jardinatge, e d'autras causòtas de la vida mai correnta.

Perseguir, fòrça emplegar benlèu tròp, perséguer, persiéguer, persutar (acaçar - s'acaça pas un programa de television, nimai de ràdio !).

Reprendre es continuar çò que èra estat interromput o inacabat, me caldrà ben reprendre la meuna nuèit.

Restar, «E se batálhan encara, mas restaràn amic», es persègre lentament, ges aviat.

Seguir, seguissi cresent que es aital, es capborrut aqueste ; malgrat totes los arguments perseguís de creire que ... lo Papa govèrna Occitània.

Seguir de, «se fasem pus la falta, ara, per Obernata perqué seguiriam de la faire per Orlhac.»

Sègre de, «La craba sièc de far sa lait sense consir del cors del fromatge.», quina brava craba anti-mondialista !

S'enseguir, çò que s'a fait dins una ocasion determinada, continuar zo far melhor sempre que siaguèsse una escasença d'o tornar far. La repeticion ajuda a melhor far, l'enseguissi car soi aital segur d'o far melhor. L'enseguissi e zo fau melhor cada jorn, aital es melhor, melhor es cada jorn, l'enseguissi ; sempre es melhor.

Subsistir, las causas de desòrdre substísson [oblidarai pas de plaçar l'accent tonic ont cal, sul Í... senon interromperà la sonoritat de la lenga nòstra (d'usança publica e planetària), tota lenga es tanben musica].

Tirar camin, tirar camada, tirar piada, tirar caminada, caminòl, senderòls, seguir cambada, segur que se podrà adaptar, tirar difusion (perqué pas!), tirar la qualitat del programa, sempre ennaut o amontnaut, per l'enseguir, sempre melhorant.

Tornar prendre lo cap del fial, es tanben continuar un devís o discors o un tèma interrromput.

Cp. la locucion, tornem-zi, qu'es pas estat per res, es un pauc leugièra, grassa, malgrat tot cal perségre sense repotegar, sense interrompre en pensar que a pas ni cap ni cuò, contunhar sense relambi, per capitar.

ANT. Discontinuar, Interrompre.

|| v.tr. Durar sense interrumpcion.

Aprèp aver interrompuda la meuna nuèit, me cal ben anar dormir o duèrme, non ?

Dels Mentidèirs

En lo libe un deus Assaigs de Michel de Montaigne

(En lo capítol nòu)

[A] N'es òme a quí conven tant mal de se mesclar de parlar de memòria. Car n'en sabi quasi piada en me, e pensi pas que i ne'n aguèsse al monde una autra tant montruosa en defalhença. Ai totas las miunas partidas aulas e comunas. Mas en aiçò pensi èstre singular e pron rare, e digne de ganhar amb aiçò nom e reputacion.

[B] Fòra l'inconvenient natural que ne sofrissi, [C] car bastas, vista la siuna necessitat, Platon a rason de la nommar una bèla e potenta divessa, [B] se en lo miu país se vòl dire qu'un òme a punt de sentit, díson que a punt de memòria, e quand me planhi de desfaut de la miuna, me tòrne dire e mecrèson, aital se m'acusava d'èstre sense ment. Veson pas d'escolhida entre memòria e encapborriment. Es ben pejorar lo miu mercat. Mas me son desfavorables, car se vei pas experiéncia puslèu al rebors que las memòrias excellentas se jónhan volontièrs als jutjaments febles. Se fan pas contraris autanplan en aiçò, que ne sabi pas ren melhor far qu'èstre amic, que las mesmas paraulas qu'acúsan una malautiá, representan l'ingratitud.

Se plai de la miuna afeccion a la memòria, e d'un desfaut natural, se ne fai un desfaut de consciéncia. A doblidat, ça dís, aquesta pregària o aquesta promesa. Se remembre ges dels sius amics. Se n'es brica remembrar de dire, a far, a tàiser aiçò, per l'amor de me. Totun, me pòdi aisidament doblidar, mas de botar a la laissièra la carga que lo miu amic m'a donada, i zo farai pas. Que la termièra ne siaguèsse ma misèria, sense ne far una espècia de malícia, e de la malícia autanplan enemiga de la miuna felicitat. [...]

[A] purmèira redaccion [B] segond apondon [C] tresen apondon.

De l'utile e de l'Onèste

Libe tresen deus Assaigs d'en Michel de Montaigne

(En lo capítol purmèir)

[B] Digun èi hòratocat per aver dit fotesas. Lo malastre èi d'ac díder de manèira estranha.

Nae iste magno conatu magnas nugas dixerit (1).

Aquò me tòca pas. Las miunas m'escápan autanplan leugeirament que las valorízan. D'en pertot hòrt plan pòdon venir. Las deishariái suu pic, a pauc de còst que i aguèsse. E las non crompi, nimai las vendi que çò que mesúran. Parli au papièr tau parli au purmèir que encontre. Que n'aguèsse de vertat, vaquí lo dequé.

[...]

Escrit au entorn de 1559 per un autor gascon-lemosin Michel Eyquem dit Michel de Montaigne.

(1) Terença. Heautontomoroumemos, acte III, scèna cinc :«Çaquelà dab un drin d'esfòrç, aqueste nos dirà mantuas bèras peguesas.»

Causida per junh venent

Sul yacht Paloma-Bolloré i a mantunes manètas, lo capitan causit pel pòble democrata e babilonian, demanda que se li donèsse totas las autorizacions de navegar al larg de La Valeta sense l'avejaire dels segonds, e dels paures batelièrs o quasi esclaus, amai se vòl lo man-obrier ambe doás mans (lo batèu o barcàs, o barcassetonàs de luxe, risca a tot escais, tota virada, l'encalhada o l'ondada bèla, se l'obstacle li es pas costumièr). Es que podem li daissar lo batèu e las manètas dins las seunas doás mans, fasquessián rasonablas ?

-°-

PARÍS SE BOLEGA !

-°

«Volem rien foutre al païs» -lo film- es un bon contra potinga per aquela asirança sanciera que legissi aquí dessús, sul net un pauc pertot, asirança o òdi contra lo novèl elegit. Pr'aquò zo faguèt fòrt lo nòtre pichonelòt Sárközy-de-Nagy-Bósca-immigrat-de-la-tresena-generacion-d’Ongria ; disi ‘nòstre’ car es ben de jo el tanben, non ? De creire que los aviam pas a la darrièra mandatura los elegits UMP[1] e lo govèrn de Villepin s'eriá pas estat tanpauc ambe en Sárközy al ministèri de l'Interior, França amb l'identitat de l'excepcion culturala e policiara ? Son estats paralizats per Jacques Chirac. Car zo cal ben creire, lo president cámbia tot al nivèl dinamisme, TOT ! Bon farà ben per nòstras France(s) d'en bas, aquela que viu pas a Neuilly/Seine, les Hauts de Seine, tals autres còps aquesta França reiala que viviá pas qu'a Versailles (oèst de Paris atanben). Jo me demandi vertadierament perqué aquesta França de l’oèst vòl sempre autanplan governar en monopòl França, quelle mouche les pique vers là-bas ? Es pas la messa, non ; Son tròp serioses los nòstres curats, o alara un sectarisme novèl. Bon ara, vau veire se las facturas de Chichi, a l’Elisèu, seràn publicadas un jorn e se en Sárközy publicarà las seunas redusidas facturas de 500 %, al mens, ambe l'ajuda que podriá aver de Bolloré, Bouygues, Lagardère, e lo propiertari del Fouquet's amassats. Puèi aprèp, si ambe un Parlement UMP –cambiat tanben coma lo president segur -dempuèi genièr 2007- podràn far çò que vòlon, tal que zo aurián pogut far ambe Chichi-de_Villpein-Sárkö, abans, mas perqué l’an pas fait ? Pensi que nòstre pichonelòton en Sárközy dèu èstre un mec d’esquerra tal Kouchner, e los mecs de gauche lor agrádan l’accion, la volontat politica, contrariament als vièlhs elefants del Parti Socialiste, PSF-PRG-PCF. E per l'ecologia, quina causida formidabla, un mec que s’encamina en bici a Bordèu, que manejava los comptes dels partits sense equivalent al RPR-ex-UMP, e en jean’s dins las carrièras de la ciutat ducala, mas bon, quin bordèl lo seu tram... donc se lo tram d'en Juppeta es atanplan bon que la seuna futura politica, aurà mestièr de mai d’una mesada per se faire remarcar o de publicitat. Tant de movement, quin plaser ! Lo govèrn es en òrdre de campanha electorala. E ARA PARÍS SE BOLEGA ! Lo resumit d'una setmana de poder me sembla pron ben fait.
[1] Me sembla que caliá legir Union per la Magouille Parlementaire, un modèl, lo PP segon Alain Juppé, o Union dels Militars Patentants.

-°-

La tòca de las eleccions de junh : fargar una Assemblèa de democratas.

-°-

Lo jorn del 16 de mai de 2007 damorarà al mens dins la mamòria : aquela de Nicolas Sárközy. Un jorn de jubilacion per lo que pantaissava de pervenir a aquesta foncion suprèma dempuèi la seuna enfança se ne jutjam per mantunas de las seunas confessions mediaticas. Tot pesat, aquò fai 33 annadas de vida politica activa, aquò fai unes tempses bèls per una sampitèrna representativitat populara, aquò fai per consacrar una pujada republicana, una pujada, dins las piada d'en Jacques Chirac, tre la debuta en qualitat de repsonsable dels joves de l'UDR, devengut juste a posita RPR, puèi UMP, «Lo PP es lo modèl per l'UMP» segon M.Alain Juppé, zo disem pas pron, lo «melhor d'entre nosautres» que condemnat per la justícia per man-òbra financiera al cap del partit e de la comuna de París, es vendut trapar asili electiva a Bordèu abans d'anar jaire la patz al Quebèc, puèi acabar coma ecologista en Cap del Primièr ministre Fillon [zo disem pas pron tanpauc, lo PP es lo partit pòst-franquista d'Espanha, lo franquisme es estat sempre associat a la manigasça financièra, e encara a Veléncia ambe la copa mondiala de vela, e l'immobilièr, etc...].

Mas a la seuna arribada a l'Elisèu marca sobretot una paginaque vira. Eiritièr, certa rebèl, del chiraquisme, los mantunes jorns que auràn precedit la paissièra de poder foguèran marcats del sagèl d'una concepcion sempre novèla de l'exercici del poder.

Un poder que sempre enluzerniguèt l'òme, tal totes los que son animats per un ègo susdimencionat. Al punt de vóler tot escobar a la paissièra de la prima 2007, «ai cambiat» discorejar en clavar per genièr de 2007, dinca desirar remandar dins las traucadas lo maissant esculhit d'en Edouard Balladur - o seu paire espiritual que es Jacques Chirac. Lo caminament adiciona un cas vertadièrament psiquanalitic utile.

-°-

Poders personals ?

-°-

Aquesta concepcion sembla se fargar e se conjugar en del novèl capolièr d'Estat per una iperactivitat, un bonapartisme novèl. Al punt de vóler jà amassar totes los poders entre sas mans.

Un exemple : dins la Ve republica francesa, jà pron bonapartista e centralista, del democractic e del centralisme conjugat, lo President crida lo Primièr ministre que en seguida es cargat -a partir d'una fuèlha de caminament- de compausar lo govèrn, aprèp mantunas consultacions, abans de propausar una lista al President ... Es long e pron francés, gaire eficaç.

Dempuèi la seuna eleccion, Nicolas Sárközy de Nagy-Bócsa-etc. desmostra una vision pron personala de la foncion presidenciala, parlant non pas del seu projècte per la França -tala la tradicion d'arrogança francesa zo sap descriure- mas de mantunes projèctes, tal zo farai un Primièr ministre. Es aital que tot al fial dels dètz jorns esperlongats - en defòra del son jorn sus lo yacht del Vincent Bolloré, l'especialista de l'Africa anti-ecologista- a près las costumas d'un super Primièr ministre, recebent el-mesma los ministres, engatjant las discussions dirèctas ambe los partenaris socials ... Benlèu per estupar lo fuòc que anava préner (?). Una concepcion de l'aplèc dels poders que devriá -quand serà nommat- plaçar lo futur "Premier Ministre" en un ròle de fisible del sistèma Sárközy, lo sampitèrne fautiu, pron aisit per damorar en plaça.

Es vertat que dempuèi la resolucion del quinquenat, la tentacion èra granda de desvolopar lo regime presidencial que lo govèrn es directament gestionat pel President.

Nos endevendrem aital quand a la prima de 2006, afirmava que «le président de la République exerce le leadership de l'exécutif». L'afirmacion bèla assegura aital jà la concepcion d'aquesta foncion presidenciala que capita d'obténer. L'avem per cinc ans.

Aital, sense aficar dubertament lo seu posicionament, per fin de non pas capvirar los ments politics del pròpri camp pron estacat a la question -lo novèl cap de l'Estat causirà una opcion vèrs aqueste famós sistèma presidencialista. I a mantunes mesadas, alara que Michèle Alliot-Marie èra encara candidata de l'UMP, lo debat dabans los militants l'aviá opausada clarament sus aqueste tèma.

-°-

Damora que l'usina a poders fauta l'Assemblée Nationale.

-°-

Necessitats del contra-poder, per servar una manièra de viure en Occitània.

L'Assemblée Nationale es pas gaire de poder, coma aviá pogut l'escriure mantunes deputats de l'UDF de François Bayrou dins Le Monde en ... 2004, mas es aital podrà al mens dire çò que pensa se es pas en mans de l'UMP. Car en man de l'UMP l'èra estada quand lo govèrn èra d'en Jacques Chirac, e res a bolegat.

Mas ara que avem un ègo susdimencionat fait òme super-jogeur per agir al poder, aver de crànher que los obstacles siaguèssen mens visibles car, coma lo rei vegèt pas la revolucion en pensar a la revòlta, èra a Versailles, el lo novèl president es vengut de Neuilly/Seine, a l'oèst de Babilòne, podriá res veire de las encalhadas que son la gestion del govèrn de la republica.

Votar per la democràcia en junh 2007, es donar a en Nicolas Sárközy, deputats que li posquèssen dire çò que anirà pas dins la seuna governacion, es far una tria bèla e oblidar pas que los seus seràn afidats e obligats, sotmetuts a la non-paraula en fàcia del capolièr egocentric e aimador de poder.

Atencion : un deputat se dèu d'èstre desligat del sistèma dinerièr francés que es mestrejat pels amics d'en Nicolas Sárközy, e aital aqueste deputat liure de votar tota lei bona pels pòbles de França, sense èstre dins sa majoritat ; lo cas Kouchner es exemplar a aqueste nivèl. Cal fargar una vertadièra representativitat dels ciutadans e de las ciutadanas en França e fòrabandir los especialistas dels poders republicans. tots los que sortísson del sistèma de las escòlas especializadas, per començar.

E en setembre i aurà las municipalas, segur ....

-°-

Cambiam de republica abans las legislativas.

-°-

E avem lèu cambiat de republica ; en gaitar un programa de France 5, aqueste dimenge 20 de mai, Arrêt sur Images que podètz gaitar en linha tanben, ai pas pogut frenar lo clavièr del computer. Es estat presentat la novèla republica francesa, los simbòls republicans transformats en legitimacion familhiala, e la familha socialista novèla es devenguda familha recompausada del païsatge bipartista. S'en acaba ambe la Vena Republica, per passar a la VIena, ambe lo VIen president de la Vena Republica, Nicolas Sárközy de Nagy-Bócsa zo farà. Passarem de la republica bonapartista, ambe totes los poders a l'UMP, a la republica people-bonapartista (gràcias als mèdias franceses) o republica de Neuilly/Seine. N'avem per dètz ans.

-°-

Putain 10 ans !... se disiá jà per Chichi